Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΦΕΟΥΔΑΛΙΣΜΟΥ & Η ΑΝΑΔΥΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ (13ος – 18ος αι.)

 Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΦΕΟΥΔΑΛΙΣΜΟΥ & Η ΑΝΑΔΥΣΗ ΤΟΥ ΝΕΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ (13ος – 18ος αι.)

 Η ΚΡΙΣΗ ΤΟΥ ΦΕΟΥΔΑΛΙΣΜΟΥ (13ος – 14ος αι.)

 ΕΞΕΛΙΞΕΙΣ ΣΤΗΝ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ & ΚΟΙΝΩΝΙΑ

Στις αρχές του 14ου αι. εμφανίζονται σημάδια ύφεσης στην φεουδαλική οικονομία. Η αγροτική παραγωγή μπαίνει σε βαθιά κρίση, με στασιμότητα στην απόδοση και ανεπάρκεια ικανοποίησης των οικονομικών απαιτήσεων της αριστοκρατίας. Η στασιμότητα αποτέλεσε φυσικό επακόλουθο του εκτατικού τρόπου καλλιέργειας, ο οποίος δεν μπορούσε να αυξήσει ικανοποιητικά την παραγωγή του καλλιεργούμενου εδάφους. Επιπλέον, τα επισιτιστικά προβλήματα επιδεινώθηκαν λόγω αύξησης αφενός πληθυσμιακής, αφετέρου του αριθμού των μικρών σε έκταση κλήρων.

Δύο ακόμα παράγοντες της κρίσης υπήρξαν: η έλλειψη παραγωγικών επενδύσεων, τμήματος των κερδών στον τεχνολογικό τομέα, από την πλευρά της αριστοκρατίας. Κύρια όμως λόγω εφαρμογής  «του ιδιαίτερα ανελαστικού πλαισίου εκμετάλλευσης που καθόριζε τις σχέσεις ανάμεσα στην μεγάλη χωροδεσποτεία και τον οικογενειακό αγροτικό κλήρο, τη θεμελιώδη μονάδα της φεουδαρχικής παραγωγής». Στο κοινωνικό επίπεδο, η ένταση ανάμεσα στους φεουδάρχες και τις κοινότητες των χωρικών εκφράστηκε με μια σειρά αγροτικών εξεγέρσεων.

Στον αστικό χώρο, διαδραματίστηκαν επίσης αρκετές εξεγέρσεις σαν συνέπεια της κρίσης. Η σιτοδεία σε συνδυασμό με την επιδημία της Μεγάλης Πανώλης του 14ου αι., οδήγησαν την κρίση σε εφιαλτικά επίπεδα θνησιμότητας.

Οι ιστορικοί της σχολής των  Annales, αναζήτησαν τα αίτια της κρίσης στην έλλειψη ισορροπίας μεταξύ της δημογραφικής ανάπτυξης από τη μια, και της δυνατότητας κάλυψης των αυξημένων διατροφικών αναγκών, λόγω ανεπάρκειας των μεσαιωνικών καλλιεργητικών πρακτικών από την άλλη.Απόρροια του προηγούμενου συνδυασμού ήταν οι διαδοχικές υφέσεις και ανακάμψεις.

Οι μαρξιστές ιστορικοί, δίνουν έμφαση είτε στην πολιτική συνιστώσα της ταξικής πόλωσης και τις συγκρούσεις ανάμεσα σε φεουδάρχες και αγρότες, είτε στην αντίφαση οικονομικών μεγεθών, που προκύπτει μεταξύ της μεγάλης χωροδεσποτείας και του μικρού αγροτικού κλήρου.

Στην κοινωνική διαστρωμάτωση στο εσωτερικό των αγροτικών πληθυσμών, διακρίνουμε μια μειοψηφία λίγων εύπορων οικογενειών που κατείχαν γη εργαλεία και προσωπικό σε βαθμό που μπορούσαν να ανταπεξέλθουν στα βάρη της προσόδου και να αυτοσυντηρηθούν. Την πλειοψηφική ομάδα των μικροκαλλιεργητών που επιβίωναν με μεγάλη δυσκολία.

Επιπλέον η τεχνολογική πρόοδος δεν ήταν τέτοιου μεγέθους, ώστε να καλύψει τις απαιτήσεις για επιπλέον παραγωγή, λόγω της δημογραφικής ανάκαμψης. Επιπρόσθετα, η προώθηση του πλεονάζοντος πληθυσμού σε ανεκμετάλλευτες περιοχές δεν αρκούσε για να λύσει το πρόβλημα.  Έτσι, μειώθηκε ο μέσος οικογενειακός  κλήρος, αυξήθηκε ο αριθμός των μικρών κλήρων και το αγροτικό πλεόνασμα μειώθηκε αισθητά.

Ο προηγούμενος παράγοντας της δημογραφικής ανάπτυξης, δεν αρκεί από μόνος του για να εξηγήσει την κρίση. Η αγροτική οικογένεια δε συνιστούσε αυτόνομη μονάδα, αλλά εντάσσονταν στο πλαίσιο της κοινοτικής οργάνωσης του χωριού. Οι σχέσεις ανάμεσα στις αγροτικές κοινότητες και τους χωροδεσπότες αποτελούν επιπλέον παράγοντα που πρέπει να εξεταστεί. Η στασιμότητα στην παραγωγή επηρεάζονταν κι από απαιτήσεις των αριστοκρατών, καθώς συνέβαλε στην αποστέρηση των αγροτών, ενός ικανοποιητικού χρηματικού αποθέματος, το οποίο θα αποτελούσε εν δυνάμει επενδυτικό κεφάλαιο προς όφελος της περαιτέρω ανάπτυξης της αγροτικής παραγωγής. Ο προσανατολισμός της αριστοκρατίας προς την αλόγιστη κατανάλωση και τον πόλεμο, καθιστούσε αδύνατη την επένδυση για βελτίωση της καλλιεργητικής απόδοσης.

Σαν μέσα αντίστασης στις εκμεταλλευτικές διαθέσεις της αριστοκρατίας, τα αγροτικά στρώματα χρησιμοποιούσαν είτε την παθητική αντίσταση και την δολιοφθορά, είτε ακόμα και τη βία, με αποτέλεσμα την απόσπαση από την πλευρά των κοινοτήτων  κάποιου βαθμού χειραφέτησης και την αναχαίτιση της αυξητικής τάσης της φεουδαλικής προσόδου.(70)

Άλλες Παράμετροι Υπήρξαν

• 14ο αι., μερική αύξηση του μη αγροτικού πληθυσμού, με επιπτώσεις στην αστική ζωή.
• Ανάπτυξη διοικητικού μηχανισμού στην υπηρεσία της αριστοκρατίας και της εκκλησίας.
• Αύξηση του λειτουργικού κόστους της πολιτικής εξουσίας μέσα από τον πομπώδη καταναλωτισμό, ως ένδειξη κοινωνικής υπεροχής.
• Αύξηση του κόστους του πολέμου και στροφή στα τοκογλυφικά δάνεια. (70)

Από τα μέσα του 14ου αι. η πανδημία της βουβωνικής πανώλης θα επηρεάσει την οικονομία

Εξάλλου την τελική έκβαση της αντιπαράθεσης μεταξύ των δύο βασικών στρωμάτων της φεουδαρχικής κοινωνίας θα επηρεάσει ο κατά τόπους συσχετισμός δυνάμεων. Έτσι ενώ στην Αγγλία, η εξέγερση του 1381, οδηγεί στη μείωση της φεουδαλικής προσόδου. Αντίθετα, στην Ανατολική Ευρώπη, η απουσία παραδόσεων αυτονομίας και αυτοδιοίκησης συνάμα με την έλλειψη αγροτικού δυναμικού λόγω της πανώλης, οδήγησε στην επανεμφάνιση της δουλείας.

Σε Αγγλία και Γαλλία παρατηρήθηκε μείωση της προσόδου και μερική βελτίωση της οικονομικής και κοινωνικής θέσεις ορισμένων αγροτικών τμημάτων, κατά τον 14ο αι.

Τον 15ο αι. τερματίζεται η πρώτη κρίση του φεουδαλικού συστήματος και η αριστοκρατία ισχυροποιείται εκ νέου. Οι τρόποι αντιμετώπισης της κρίσης υπήρξαν ποικίλοι από την πλευρά της φεουδαρχίας, όπως: στροφή στην κτηνοτροφία, περίφραξη των ελεύθερων γαιών,συστηματοποίηση της χρήσης του χρήματος στις συναλλαγές με τους αγρότες, πόλεμος.Μακροπρόθεσμα ευνοήθηκε η μοναρχία και ο συγκεντρωτισμός.

Στους μικροκαλλιεργητές μειώθηκε το εισόδημά τους, λόγω μείωσης της τιμής των δημητριακών, παράλληλα με την αύξηση των τιμών του κατασκευαστικού τομέα. Επίσης, απειλήθηκαν από την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας. Έτσι στράφηκαν σε εναλλακτικές καλλιέργειες συντονισμένοι με τον αστικό κατασκευαστικό τομέα. Το γεγονός αυτό όμως τους οδήγησε σε μεγαλύτερη εξάρτηση από την αγορά, για την πώληση της παραγωγής τους και για την αγορά τροφίμων.

Στις αρχές του 15ου αι., ο φεουδαλισμός βγήκε από την κρίση δεχόμενος αλλαγές και ανακατατάξεις. (72)

ΑΝΑΚΑΤΑΤΑΞΕΙΣ ΣΤΟΝ ΑΣΤΙΚΟ ΧΩΡΟ

Στον αστικό χώρο, όπου κατέστη δυνατό, παρατηρήθηκε στροφή στην παραγωγή ειδών πολυτελείας και συνακόλουθη αναβάθμιση των ειδικευμένων τεχνιτών, οι οποίοι συμμετείχαν στις αστικές ολιγαρχίες. Οι συντεχνίες ενισχύθηκαν και αναδείχθηκε ένα κληρονομικό σύστημα διαδοχής.                           

Το εμπόριο εξασθένισε λόγω μείωσης του πληθυσμού και η μαζική υφαντουργική παραγωγή μεταφέρθηκε στην ύπαιθρο. Έτσι αναπτύχθηκε το σύστημα της οικοτεχνίας, μεταξύ 13ου και 14ου αι. Χάρη σ’ αυτό αναπτύχθηκαν σχέσεις μισθωτής εργασίας ανάμεσα σε εμπόρους και άμεσους παραγωγούς. Οι πρώτοι εκτός από προμηθευτές πρώτων υλών και εργαλείων, κατέχουν τα μέσα παραγωγής και ιδιοποιούνται το σύνολο της παραγωγής με προκαθορισμένες τιμές.

Με τη μεταφορά της παραγωγής στην ύπαιθρο δημιουργείται μια νέα αγορά για τα μεσαία στρώματα. Παράλληλα, οι μικροκληρούχοι αποτελούν δεξαμενή φθηνού εργατικού δυναμικού, ενώ οι έμποροι κερδίζουν την αυτονομία τους από τις συντεχνίες

Η αντανάκλαση της κρίσης στις πόλεις που δεν ασχολούνται με την παραγωγή ειδών πολυτελείας επιφέρει: Ολιγοπώληση της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής εξουσίας από λίγους αρχιμαστόρους. Αύξηση της ανεργίας και υποβάθμιση της θέσης των τεχνιτών, με απώλεια της οικονομικής τους ανεξαρτησίας και μετατροπής τους σε μισθωτούς εργαζόμενους.

Σταδιακά αναπτύσσονται τρία στρώματα στο εσωτερικό των πόλεων:

1. 1.      Αριστοκρατία των Πατρικίων
2. 2.      Μεσαία τάξη εμπόρων και εισοδηματιών
3. 3.      Μικρομεσαία τάξη τεχνιτών

ΟΙ ΑΓΡΟΤΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

Η ΚΡΙΣΙΜΗ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΥΣΤΕΡΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

Τον 14ο και 15ο αι. παρατηρείται αναστροφή του κλίματος οικονομικής, κοινωνικής, πολιτισμικής ανάπτυξης και είσοδο σε περίοδο στασιμότητας, μεταβολών και κρίσης.

Εκδήλωση εξεγέρσεων σε πόλεις και ύπαιθρο.

Η δημογραφική ανάπτυξη επιφέρει διαίρεση του καλλιεργούμενου εδάφους σε μικρούς κλήρους και εμφάνιση στρώματος ημερομίσθιων εργατών που δεν κατέχει γη.

Σε πολλά χωριά, οι αγρότες με υποστατικά, αποτελούν πλέον μειοψηφία.

      Στα χωριά εμφανίζονται 2 κύριες οικονομικές τάξεις:

1. Η μειοψηφία πλούσιων αγροτών.
2. Η πλειοψηφία μικροαγροτών, ημερομίσθιων εργατών και χειρονακτών με χαμηλό βιοτικό επίπεδο.

Από αρχές του 14ου αι. εμφανίζονται συμπτώματα της κρίσης όπως: διαίρεση κτημάτων σε μικρούς κλήρους, μικρές σοδειές, μεγάλες ανατιμήσεις.

Παράγοντες της κρίσης αποτελούν: Η αδυναμία της περαιτέρω επέκτασης καλλιεργούμενων εδαφών,στασιμότητα στην παραγωγική απόδοση, επιδημίες ζώων και φυσικές καταστροφές. Ο συνδυασμός αυτών των παραγόντων επιφέρει το μεγάλο λιμό του 1315-17, αλλά ακόμα βαρύτερες συνέπειες θα έχει η επιδημία Πανώλης το 1347.

Η μεταβολή των κλιματολογικών συνθηκών από τα τέλη του 13ου, συμβάλει σε ακόμα μεγαλύτερη μείωση της παραγωγής, ιδιαίτερα στις περιοχές με μεγάλο υψόμετρο.

Οι αλλαγές στην αγροτική οικονομία έχουν σαν συνέπειες: ερήμωση της υπαίθρου, επέκταση της κτηνοτροφίας και στροφή σε ειδικές καλλιέργειες.

Οι κοσμική και πνευματική χωροδεσποτεία, αυξάνει την πίεση πάνω στους αγρότες για την κάλυψη των χαμένων εσόδων. Επίσης, στρέφεται στην κτηνοτροφία, λόγω απαίτησης λιγότερων εργατικών χεριών

ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΑ:

Η μικρή αριστοκρατία ζημιώθηκε περισσότερο, με αποτέλεσμα την εμφάνιση της «ληστρικής ιπποσύνης» που αντλούσε εισοδήματα από επιθέσεις σε εμπόρους, ληστρικές πολεμικές εκστρατείες. Ωστόσο, κύρια θύματα υπήρξαν οι χωρικοί.

Η μεγάλη αριστοκρατία ζημιώθηκε λιγότερο, λόγω άντλησης εσόδων από τις πόλεις με τη μορφή φόρων και δασμών και μικρότερη εξάρτηση από τους αγροτικούς φόρους. (147)

ΧΩΡΙΚΟΙ:

Αντιμετωπίστηκαν ως ενιαία ομάδα και του επιβλήθηκαν πρόσθετες επιβαρύνσεις και περιορισμοί στα δικαιώματα πάνω στην κοινόχρηστη γη.

Η προσπάθεια ανάσχεσης της μετανάστευσης από τους χωροδεσπότες, επιδείνωσε τη νομική θέση των χωρικών και σε ορισμένες περιοχές, ενίσχυσε προσωρινά τη δουλοπαροικία.

Από τα μέσα του 15ου αι. παρατηρείται οικονομική ανάκαμψη σε Γαλλία και Αγγλία, λόγω τερματισμού του πολέμου και αναδιανομής της γης, η οποία κατέστη δυνατή χάρη στη μεγάλη απώλεια πληθυσμών.

Οι επιπτώσεις της κρίσης στους αγροτικούς πληθυσμούς εμφάνισαν έντονες κατά τόπους διαφορές.

Οι  Μεγάλοι χωρικοί πιέστηκαν περισσότερο, εφόσον οι οικογενειακές επιχειρήσεις επηρεάστηκαν από τις μεταβολές στις τιμές των σιτηρών και των μισθών.

Αρκετοί Μικροί χωρικοί ωφελήθηκαν, λόγω αύξησης των μισθών και απόκτησης καλλιεργήσιμης γης, η οποία είχε ερημώσει.

Τα πλειοψηφικά Μεσαία στρώματα δεν βίωσαν τόση πίεση όση οι μεγάλοι χωρικοί, από την αύξηση των μισθών και τη σύνδεση με την αγορά. Ο κυριότερος παράγοντας πίεσης, αποτέλεσαν οι φεουδαλικές απαιτήσεις, που διέφεραν από τόπο σε τόπο.

Συνολικά οι αγρότες σήκωναν τα βάρη της οικονομίας, χωρίς όμως να αναγνωρίζεται η προσφορά τους. Έτσι αρκετοί επιβίωναν δύσκολα.

Στην Κεντρική και Δυτική Ευρώπη, η νομική θέση των αγροτών ευνοήθηκε και βελτιώθηκαν τα ιδιοκτησιακά τους δικαιώματα.  Συνάμα η δουλοπαροικία παράκμασε.

Στην Ανατολική Ευρώπη αντίθετα, ενισχύθηκαν οι δεσμοί υποτέλειας και επιδεινώθηκε η θέση των χωρικών.

ΠΗΓΕΣ

1. Rosener W., Οι αγρότες στην Ευρώπη, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, μτφρ. Δημητρούκας Ι., Αθήνα 1999
2. Γαγανάκης Κ, Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, Εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 1999
3. Bloch M, Η φεουδαλική κοινωνία. Η διαμόρφωση των σχέσεων εξάρτησης, οι τάξεις και η διακυβέρνηση των ανθρώπων, Εκδ. Κάλβος, μτφρ. Μπάμπης Λυκούδης, Αθήνα 1987

ΟΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΔΥΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΟΙΚΟΥΜΈΝΗΣ ΩΣ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΑΣ (6ος – 13ος αι.).

ΟΙ ΕΥΡΩΠΑΪΚΕΣ ΚΟΙΝΩΝΙΕΣ ΑΠΟ ΤΗ ΔΥΣΗ ΤΗΣ ΡΩΜΑΪΚΗΣ ΟΙΚΟΥΜΈΝΗΣ ΩΣ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΗΣ ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΑΣ (6ος  – 13ος αι.).

 ΥΣΤΕΡΗ ΑΡΧΑΙΟΤΗΤΑ Η ΝΕΑ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ ΣΤΗΝ ΥΠΑΙΘΡΟ κ' ΤΟ ΕΜΠΟΡΙΟ (4ος – 7ος αι. μ.Χ.)

Πρωτοκαθεδρία βαρβάρων έναντι της παραδοσιακής τάξης των πατρικίων, τόσο στο πεδίο της μάχης, όσο και στη νεοδιαμορφωμένη τάξη. Εδραίωση των βαρβαρικών ηγεμονιών στα εδάφη της Αυτοκρατορίας.

Χάρη στις μετακινήσεις γερμανικών και άλλων φύλων, παρατηρείται ανάμειξη των 2 κοινοτήτων με αποτέλεσμα: νέες εθνικές επιμειξίες, πολιτισμικές ταυτότητες και παραδόσεις όπως και νέα γλωσσικά ιδιώματα.

Σε κοινωνικό & οικονομικό επίπεδο, στην κορυφή της πυραμίδας ήταν η ισχυρή αριστοκρατία, αφενός οι Πατρίκιοι, αφετέρου οι πολέμαρχοι. Καθότι η οργάνωση τους υπήρξε αγροτική, βασίζονταν και οι δύο στη δουλεία. Εξάλλου, κοινό στοιχείο στην καθημερινότητα αποτελούσε η βαρβαρότητα.

Η νέα διοικητική οργάνωση ενίσχυσε τον τοπικισμό, λόγω της δημιουργίας κοινοτήτων με βάση τοπικά δίκτυα εξουσία και υποταγής.

ΟΙ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΙΚΩΝ ΦΥΛΩΝ

Αρωγός στην «ρωμαϊκή επιβίωση» και συνάμα συνδετικός κρίκος της Ρώμης με τους Φράγκους επικυρίαρχους, υπήρξε η χριστιανική θρησκεία, η οποία επικράτησε έναντι των διάφορων αιρέσεων.

Η «καθολική κοινότητα» αποτέλεσε παράγοντα αλληλεγγύης ανάμεσα στους κατά τόπους αριστοκράτες και στους υποτελείς αγρότες, κάτι που αναδεικνύεται από την είσοδο πολλών συγκλητικών στις τάξεις της Εκκλησίας.

Η πνευματική και κοσμική αριστοκρατία του δυτικού ρωμαϊκού κόσμου συνδέθηκε στενά με τους νέους επικυρίαρχους, χάρη στον ενστερνισμό από τους δεύτερους της κοινωνικής, θρησκευτικής, πολιτισμικής ιδεολογίας που καλλιέργησε η πρώτη. Ωστόσο, οι δεσμοί αντανακλούσαν μια συχνά επισφαλή σχέση υποτέλειας. Στην πορεία μετουσιώθηκε στους δεσμούς αλληλεξάρτησης μεταξύ αυτοκρατορίας των Καρολιδών και της παπικής εκκλησίας.

Ο ΠΡΩΙΜΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (8ος – 10ος αι.)

ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΕΣ κ' ΚΛΙΜΑΤΙΚΕΣ ΠΑΡΑΜΕΤΡΟΙ

Μορφολογία εδάφους – φυσικό περιβάλλον.

• Στην κοιλάδα του Δούναβη έως το παρισινό λεκανοπέδιο, κυριαρχούσε η στέπα.
• Βόρεια & Δυτική Ευρώπη:  κυριαρχεί το δάσος, με πολλά φυσικά και τεχνητά ξέφωτα.
• Στη Μεσόγειο: η ξηρασία, η εδαφική διάβρωση από τις βροχοπτώσεις, αποτελούσαν παράγοντες εξασθένισης των δασών. Συνεπώς, η μάχη για την κυριαρχία πάνω στη φύση και την αυτοσυντήρηση, είχαν κύριο αντίπαλο το νερό και τα έλη.

Κλίμα

Οι μεταβολές του κλίματος επηρέαζαν καθοριστικά τις καλλιεργητικές προσπάθειες.

Από τον 8ο έως τον 12ο αι. οι κλιματολογικές συνθήκες ευνόησαν την καλλιέργεια της γης, ειδικά στη βόρεια Ευρώπη. Αντίθετα, η αύξηση της ξηρασίας και η διάβρωση δυσχεραίνει τις προσπάθειες στη Μεσογειακή ζώνη.

Άλλοι παράγοντες - Επιδημίες

Επιτάχυνση συρρίκνωσης του ρωμαϊκού κόσμου, λόγω της πανώλης του 6ου αι.                        

Παράγοντες όπως: Επιδημίες, η ερήμωση της γης, ο μόνιμος υποσιτισμός και τα ανεπαρκή εργαλεία, είχαν σαν αποτέλεσμα, 1ον  υπεραφθονία εδάφους και 2ον σπανιότητα ανθρώπινου δυναμικού.

Συνεπώς: πλούτος και ισχύς βασίζονταν στην εξουσία πάνω στις κοινότητες της υπαίθρου κι όχι στην κατοχή γης. Επιπλέον, η συνάντηση των πολιτισμικών παραδόσεων, των καλλιεργητικών πρακτικών και των συνηθειών διατροφής των 2 κοινοτήτων, σκιαγραφούν την εικόνα του Πρώιμου Μεσαίωνα.

Αποφασιστικής σημασίας στοιχείο του νέου συστήματος παραγωγής, αποτελεί η μόνιμη αναποτελεσματικότητα των προσπαθειών αυτοσυντήρησης των πληθυσμών.

Η ανεπάρκεια των καλλιεργούμενων εδαφών και των καλλιεργητικών μεθόδων, από κοινού με τα δεινά της καθημερινότητας, επιφέρουν υποσιτισμό, που επιδεινώνουν οι κρίσεις σιτοδείας, με αποτέλεσμα την αύξηση – ειδικά της παιδικής – θνησιμότητας.

Η σημαντικότερη διαφορά, συγκριτικά με την εποχή της ρωμαϊκής ακμής, αποτελεί ο μαζικός εξαγροτισμός της κοινωνίας, λόγω της μαζικής μετανάστευσης πληθυσμών από την πόλη στην ύπαιθρο. Απόρροια της συγκεκριμένης κίνησης αποτελεί την μετατροπή μεγάλων ομάδων πληθυσμού σε αγροτικούς σκλάβους.

Ανάλογη πορεία ακολούθησαν και οι νέοι επικυρίαρχοι, λόγω της προτίμησης που έδειχναν για εγκατάσταση στην ύπαιθρο αντί για τις πόλεις.

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΥΠΑΙΘΡΟΣ. ΣΧΕΣΕΙΣ ΕΞΟΥΣΙΑΣ & ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ (7ος -11ος αι.)

  Κοινό στοιχείο των 2 κοινοτήτων αποτελούσε η θεμελιώδης ανισότητα:

Κορυφή της πυραμίδας: Ρωμαίοι Πατρίκιοι & Συγκλητικοί – Αριστοκρατία του ξίφους.

Βάση: Ο θεσμός της δουλείας.

Αποτέλεσμα: Η ένωση των 2 κοινωνιών ενίσχυσε την ταξική ανισότητα, ενώ η συγχώνευση των 2 αριστοκρατικών ομάδων οδήγησε σε επέκταση των πεδίων σύγκρουσης μεταξύ των τοπικών ηγεμόνων και πολλαπλασίασε τον αριθμό των δούλων.

ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΔΙΑΣΤΡΩΜΑΤΩΣΗ ΤΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ

1. Σκλάβοι (παραγωγική τάξη)
2. Ελεύθεροι χωρικοί (παραγωγική τάξη)
3. Αριστοκρατία (παρασιτική τάξη)

Σκλάβοι αντιμετωπίζονταν σαν εργαλεία παραγωγής πλούτου. Τόσο οι ίδιοι όσο και οι απόγονοί τουςανήκαν στον κύριο τους. Ο αριθμός τους διατηρούνταν ή αυξάνονταν από τους πολέμους, την αναπαραγωγή και το εμπόριο.

Ωστόσο, σταδιακά η κοινωνική πραγματικότητα οδήγησε σε μεικτούς γάμους, γεγονός που συνέβαλε στην κατάργηση του αυστηρού διαχωρισμού δούλων και ελευθέρων και επέτρεψε την εμφάνιση ενδιάμεσων κατηγοριών, όπως οι απελεύθεροι.

Ελεύθεροι χωρικοί Την συγκεκριμένη περίοδο η ελευθερία τους υπήρξε επισφαλής.

• Γερμανικές κοινωνίες : Κατείχαν συγκεκριμένα δικαιώματα (οπλοφορία, πολεμικά λάφυρα, απονομή δικαιοσύνης) και πρόσβαση στην ελεύθερη συλλογική καλλιέργεια των διαθέσιμων εκτάσεων.
• Εκρωμαϊσμένες περιοχές: Η ελευθερία των καλλιεργητών περιορίζονταν και παράλληλα υφίσταντο την οικονομική εκμετάλλευση της αριστοκρατίας. Πολλοί ήταν «κολωνοί», κάτι που σήμαινε αφενός την δέσμευση τους με τη γη κι αφετέρου τη σχέση υποτέλειας με τον άρχοντα.
• Ωστόσο, παρά την απώλεια αρκετών δικαιωμάτων των ελεύθερων αγροτικών κοινοτήτων, παρέμειναν ορισμένες κοινότητες πραγματικά ελευθέρων, οι οποίες καλλιεργούσαν την κοινή γη και χρησιμοποιούσαν τους βοσκότοπους.
• Πυρήνας της κοινότητας των ελεύθερων χωρικών αποτελούσε η μεσαιωνική, μονοπυρηνική αγροτική οικογένεια.

Άρχοντες : Στην κορυφή της πυραμίδας ήταν ο μονάρχης, του οποίου η οικογένεια διέθετε συνήθως το μεγαλύτερο πλούτο.

Πολέμαρχοι & Πατρίκιοι ακολουθούσαν. Η περιουσία τους αυξάνονταν από βασιλικές χορηγίες και δωρεές, ενώ η τοπική εξουσία του –τυπικά τουλάχιστον – εκχωρούνταν από το βασιλιά. Η κεντρική τους θέση στην οικονομική οργάνωση απέρρεε από την κατοχή γης και την εξουσία επί της υπαίθρου.

Η παραγωγή στα αγροκτήματα βασίζονταν κυρίως στους δούλους και δευτερευόντως στο εποχικό προσωπικό.

Εναλλακτικά, υπήρχαν περιπτώσεις που οι κλήροι μοιράζονταν σε αγροτικές οικογένειες (κολωνοί), δίχως αυτές να έχουν την κυριότητα της γης.

Τον 7ο αι. πολλοί άρχοντες για να απαλλαγούν από το κόστος συντήρησης των δούλων, τους απομάκρυναν από την υπηρεσία τους, οδηγώντας τους στην καλλιέργεια γης. Αυτό συνέβαλε στην εντατικοποίηση της αγροτικής παραγωγής.

Ήδη στον πρώιμο Μεσαίωνα, διαφάνηκε η επικράτηση της χωροδεσποτείας ως κεντρικής οικονομικής μονάδας. Όπως επίσης, η ανάδειξη της αριστοκρατίας ως ισχυρής δύναμης.

Οι επαχθείς όροι που επέβαλαν οι γαιοκτήμονες στους τυπικά ελεύθερους, οδήγησαν στην απώλεια των «προνομίων» και την κοινωνική και οικονομική υποβάθμιση των τελευταίων.

Επίσης, εμφανίστηκε ένα μεσαίο στρώμα διαχειριστών, λόγω της απουσίας ή της μεγάλης απόστασης των αρχόντων

Τον 9ο αι. παρατηρούμε την εμφάνιση των μεγάλων αγροκτημάτων, σχεδόν στο σύνολο της Δυτικής Ευρώπης. Αν και δεν κυριάρχησαν ολοκληρωτικά, με δεδομένη την ύπαρξη πολλών μεσαίων και μικρών αγροκτημάτων, τα οποία εκμεταλλεύονταν είτε μικρότεροι ευγενείς, είτε κοινότητες ελεύθερων χωρικών.

Παρά τις κατά τόπους διαφορές, το γαιοκτητικό σύστημα χαρακτηρίζονταν κι από γενικευμένες τάσεις, όπως:

• Εξάλειψη της διάκρισης κοινοτήτων δούλων κι ελεύθερων γεωργών.
• Επιβολή ενιαίου βαρύτερου πλαισίου υποχρεώσεων στο σύνολο των χωρικών
• Επιδείνωση της θέσης των ελεύθερων κοινοτήτων.

Νότος: Επανεμφάνιση νομίσματος και σταδιακή ανάπτυξη κρατικών δομών. Αποτέλεσμα η υποχώρηση των αγγαρειών και η πληρωμή σε είδος και η αντικατάστασή τους από χρηματικό αντίτιμο. Το γεγονός, προώθησε βαθμιαία την αυτοδιαχείριση των μικρών κλήρων.

Η ένταση πιέσεων και εκμετάλλευσης οδήγησε στην κατασπατάληση πόρων, ενδυνάμωσε τις σχέσεις υποτέλειας και τις ενδοαριστοκρατικές έριδες.

Επιπλέον, συνέβαλε στην εμφάνιση αμυντικών πρακτικών από τη μεριά των κοινοτήτων και στη συλλογική αυτοοργάνωσή τους.

ΕΠΑΝΕΜΦΑΝΙΣΗ ΕΜΠΟΡΙΟΥ (9ος-11ος αι.)

Η επανάκαμψη του εμπορίου στην επικράτεια των Καρολιδών των 9ο αι., μαρτυρά τη στενή του σχέση με το μοναρχικό κράτος.

Στο εμπόριο τέθηκαν εξαρχής συγκεκριμένοι κανόνες.

Ωστόσο, το εμπόριο δε συνδέθηκε με τις πόλεις, ούτε συνέβαλε στην ανάπτυξή τους. Αντίθετα,συνδέθηκε με την ύπαιθρο, κάτω από τον έλεγχο της κοσμικής και πνευματικής αριστοκρατίας.

ΟΙ ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΒΑΡΒΑΡΙΚΕΣ ΕΠΙΔΡΟΜΕΣ & Η ΑΝΑΔΥΣΗ ΤΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΟΥ ΚΟΣΜΟΥ.

Η εισβολή των Μαγυάρων συνέβαλε στην συσπείρωση των «Ευρωπαίων», ειδικά στις πιο αναπτυγμένες κοινωνίες, απέναντι στους πολιτισμικά κατώτερους βάρβαρους.

Οι επιδρομές συνέβαλαν στην αλλαγή της οργάνωσης αλλά και του χαρακτήρα του αστικού χώρου, λόγω της ανέγερσης αμυντικών τειχών. Έτσι μετατράπηκαν σε αποθηκευτικούς χώρους, γεγονός που με τη σειρά του θα είχε σημαίνοντα ρόλο στην αστική ζωτικότητα. 

Μεταναστεύσεις και εξανδραποδισμός επέφεραν την έλλειψη εργατικών χεριών. Ωστόσο, δεν επέφεραν καταλυτικές αλλαγές σε δομή κι οργάνωση των κοινωνιών της υπαίθρου. Όμως οι μαζικές μετακινήσεις οδήγησαν στη χαλάρωση των δεσμών υποτέλειας μεταξύ αγροτών και γαιοκτημόνων.

Η προαναφερθείσα χαλάρωση, αποτέλεσε παράγοντα αύξησης της καλλιέργειας, και συνακόλουθα σε δημογραφική ανάπτυξη κι εξάπλωση των κοινοτήτων σε περιοχές που κυριαρχούσε το δάσος.

Στις χώρες των εισβολέων σημειώθηκαν επίσης πολιτικές και κοινωνικοοικονομικές αλλαγές, όπως:πληθυσμιακή αύξηση και διόγκωση των κοινοτήτων, λόγω εισαγωγής σκλάβων. Απόρροια ήταν η εντατικοποίηση της καλλιέργειας και η παραγωγή βασισμένη στα σιτηρά. Επίσης, επήλθε συγκεντρωτισμός, με αλλαγή των συσχετισμών υπέρ των μοναρχών και υποταγή των πολέμαρχων. Τέλος, σημειώθηκε αστική ανάπτυξη.

Γενικότερα, ευνοήθηκε το εμπόριο και η εξάπλωση της χρηματιστικής οικονομίας. Η ανάπτυξη της γεωργικής παραγωγής, οι τεχνολογικές καινοτομίες, η εντατικοποίηση της εκμετάλλευσης δεν σταμάτησαν απ’ τις επιδρομές.

Κυριότερη εξέλιξη: αποτέλεσε η εμφάνιση της χωροδεσποτείας και η ανάπτυξη των πόλεων, ξεκινώντας έτσι η εποχή της φεουδαρχίας.

Σημαντική παράμετρος των εισβολών ήταν η ενίσχυση των δεσμών υποτέλειας.

ΠΗΓΕΣ

1. Γαγανάκης Κ, Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, Εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 1999
2. Bloch M, Η φεουδαλική κοινωνία. Η διαμόρφωση των σχέσεων εξάρτησης, οι τάξεις και η διακυβέρνηση των ανθρώπων, Εκδ. Κάλβος, μτφρ. Μπάμπης Λυκούδης, Αθήνα 1987
3. North D. C., Δομή και μεταβολές στην Οικονομική Ιστορία, Εκδ. Κριτική, Α. Αλεξιάδη, Αθήνα 2000
4. Rosener W., Οι αγρότες στην Ευρώπη, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, μτφρ. Δημητρούκας Ι., Αθήνα 1999

Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ/ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΙΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΈΣ ΣΧΕΣΕΙΣ/ΚΡΙΣΗ κ' ΑΝΑΚΑΜΨΗ 15ος -18ος αι.

Η ΑΝΟΔΟΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ 15Ος -18Ος αι.

  

ΤΑ ΟΡΙΑ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ. ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΑΡΑΓΩΓΗ, ΕΚΜΗΧΑΝΙΣΗ & ΚΑΤΑΣΚΕΥΑΣΤΙΚΟΣ ΤΟΜΕΑΣ ΣΤΟ «ΜΑΚΡΥ 16ο αι.» (1.450-1.650)

    Από μέσα του 15ου αι. χάρη στην εντεινόμενη ανθρώπινη παρέμβαση αυξήθηκε σημαντικά η απόδοση της γεωργικής παραγωγής, με επακόλουθο την αύξηση του πληθυσμού της Ευρώπης. Ωστόσο, παράγοντες όπως: οι ανεπαρκείς καλλιεργητικές μέθοδοι και η στέρηση λιπάσματος για τη γη από τον περιορισμό της κτηνοτροφίας, κατέδειξαν την ανεπάρκεια της αγροτικής παραγωγής να ακολουθήσει την πληθυσμιακή αύξηση. Απόρροια ήταν η εκτίναξη των τιμών των αγροτικών προϊόντων, η μείωση των ρυθμών ανάπτυξης της παραγωγής, και, τέλος, η στασιμότητα της δεκαετίας του 1.650.

Την ίδια περίοδο, η αγροτική κοινωνία της Ευρώπης γνώρισε βαθιές αλλαγές. Η εμπορευματοποίηση της γης από αστικά κεφάλαια ή από τους πλουσιότερους αγρότες, η συγκέντρωση τεράστιων εκτάσεων στα χέρια των πλουσιότερων, η συρρίκνωση της ισχύος των αγροτικών κοινοτήτων σε συνδυασμό με την «επανάσταση των τιμών» επέφερε εντεινόμενη πόλωση στο εσωτερικό των αγροτικών κοινωνιών, ανάμεσα στα εύπορα στρώματα & την πλειοψηφία των προλεταρίων, ενώ τα μεσαία στρώματα εξαφανίστηκαν.

Τα άφθονα εργατικά χέρια αποτελούσαν φθηνό εργατικό δυναμικό. Έτσι, οι μεγαλογαιοκτήμονες –πλην εξαιρέσεων- προτιμούσαν τις επενδύσεις στην αγορά γης, παρά στις αμφιβόλου αποτελεσματικότητας νέες μεθόδους & τεχνικές αύξησης της παραγωγικότητας. 

Οι πλουσιότεροι χωρικοί μιμούνταν τον τρόπο ζωής & την οικονομική συμπεριφορά των αριστοκρατών & των αστών, επενδύοντας σε τοκογλυφικές δραστηριότητες ή ξοδεύοντας ποσά στον πολυτελή τρόπο διαβίωσης. Εξάλλου, η μεγάλη μάζα προλεταρίων λειτουργούσε ανασχετικά για την βελτίωση των μεθόδων & της εξειδίκευσης της παραγωγής σε νέα προσοδοφόρα προϊόντα, λόγω του χαμηλού παραγωγικού κόστους που αντιπροσώπευαν.

Από Β’ μισό του 15ου αι. έως περίπου 1650, η παραγωγή του κατασκευαστικού τομέα σε πόλεις & ύπαιθρο, ακολούθησε επίσης ανοδική πορεία. Πιο χαρακτηριστικά φαίνονταν στο χώρο της υφαντουργίας, αλλά θετικές επιδόσεις παρουσίαζαν επίσης, η μεταλλουργία, τα ορυχεία & τα μεταλλεία και άλλοι κλάδοι.

Η ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα, ως απάντηση στις απαιτήσεις της αγοράς, άλλαξε το παραδοσιακό αγροτικό τοπίο & αναζωογόνησε τον αστικό αγροτικό τομέα, έπειτα από την καταστροφή που είχε σπείρει η πανώλη τον 14ο αι. Άξιο επισήμανσης είναι πως η ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα ήταν άνιση & ασυνεχής, με την παρακμή μεγάλων κέντρων & την ανάπτυξη νέων. 

Η ανάπτυξη του ευρωπαϊκού κατασκευαστικού τομέα καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από τις διακυμάνσεις της ζήτησης. Η επέκταση σε εξωευρωπαϊκές περιοχές υπήρξε παράγοντας καίριας σημασίας. Ωστόσο, η διεύρυνση της ευρωπαϊκής αγοράς προς νέους κόσμους εκτός από ενίσχυση, επέφερε και εξάρτηση του ευρωπαϊκού κατασκευαστικού τομέα από τις εξαγωγές προς τις κτήσεις, με αρνητικές επιπτώσεις λόγω δραματικών διακυμάνσεων στη ζήτηση.

Γεγονός αποτελεί πως η αναδυόμενη παγκόσμια οικονομία επηρέασε καθοριστικά την ευρωπαϊκή κατασκευαστική παραγωγή μόνο προς τα τέλη του 17ου & αρχές 18ου αι. 

Η ανάπτυξη του ευρωπαϊκού κατασκευαστικού τομέα καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από εγγενείς παραμέτρους στις ευρωπαϊκές κοινωνίες & οικονομίες. Η πληθυσμιακή αύξηση μεταξύ 1500-1600,, η σημαντική διεύρυνση του κατεξοχήν καταναλωτικού αστικού χώρου, η αύξηση εισοδήματος των ευπορότερων στρωμάτων σε πόλη & ύπαιθρο αποτέλεσαν τις κινητήριες δυνάμεις για την ανάπτυξη. Καίριος υπήρξε και ο ρόλος του κράτους και ιδιαίτερα σε κλάδους σχετικούς με τον πόλεμο. 

Η διακίνηση αγαθών & η διάδοση της τεχνογνωσίας επηρεάστηκαν από τους θρησκευτικούς διωγμούς, λόγω μετακίνησης χιλιάδων ανειδίκευτων & ειδικευμένων τεχνιτών, καθώς και μετακίνησης μεγάλων κεφαλαίων. Κύριες ωφελημένες ήταν οι Προτεσταντικές χώρες.

Παράλληλα εμφανίστηκαν νέοι κατασκευαστικοί κλάδοι με στόχο τη μαζική παραγωγή φθηνών προϊόντων, με σημαντικότερο κλάδο

τυπογραφείο

 αυτόν της τυπογραφίας. Η τελευταία επεκτάθηκε πανευρωπαϊκά, παρά την αντίσταση της συντεχνίας των γραφέων και ως τον 16ο αι υπήρχαν τυπογραφεία σε τουλάχιστον 250 πόλεις.

Στον σχετικά νέο τομέα της μεταλλουργίας, το κόστος εξόρυξης μειώθηκε αρκετά, λόγω τεχνολογικών ανακαλύψεων (π.χ. υψικάμινος). 

Αντίθετα, στους πιο εδραιωμένους κλάδους, όπως η υφαντουργία, η έμφαση δόθηκε στην κατασκευή νέων προϊόντων, βασισμένων περισσότερο στην υπαρκτή τεχνολογία. 

Σημαντική ώθηση του ευρωπαϊκού κατασκευαστικού τομέα συντελέστηκε και λόγω της σημαντικής μείωσης του κόστους συναλλαγών, εξαιτίας της μεγαλύτερης ασφάλειας, των τεχνολογικών καινοτομιών στα μέσα μεταφοράς, της ανάπτυξης εξειδικευμένων εταιρειών για την πραγματοποίηση των συναλλαγών, και της πτώσης των επιτοκίων δανεισμού στα μέσα του 15ου αι.

Στο τέλος του 16ου αι., η ανάπτυξη του ευρωπαϊκού κατασκευαστικού τομέα ανασχέθηκε ή και ανατράπηκε, λόγω της «επανάστασης των τιμών» που μείωσε δραστικά τη ζήτηση. 

Η κρίση του 16ου αι. επιφέρει στροφή στην κατασκευή ειδών πολυτελείας. Ωστόσο, και πάλι, ο τομέας παραγωγής ειδών πολυτελείας υπήρξε αρκετά μικρός, ώστε να αντισταθμίσει τη γενικότερη κρίση του κατασκευαστικού χώρου.

Η επιδείνωση της οικονομικής κρίσης έπληξε σφοδρά συγκεκριμένους κλάδους, όπως η υφαντουργία, και περιοχές, όπως η Μεσόγειος. 

Παράμετροι που επηρέασαν την ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα: α) Δημογραφική ανάπτυξη, β) Κρατική πολιτική, γ) μετανάστευση λόγω Μεταρρύθμισης.

Εξαίρεση από την οικονομική κρίση αποτέλεσαν οι περιοχές: Κάτω Χώρες (που θα γίνονταν η μεγαλύτερη βιομηχανική δύναμη της Ευρώπης), η Βόρεια Γαλλία & η Αγγλία. 

Στον 16ο αι., άλλες περιοχές της Δύσης εκμηχανίστηκαν ραγδαία και άλλες ήδη εκμηχανισμένες παρήκμασαν.

Κυρίως όμως η κρίση, μεταφέρει το ευρωπαϊκό κέντρο βάρους της Οικονομίας από τη Μεσόγειο στη Β.Δ. Ευρώπη, που θα αναδεικνύονταν σε επίκεντρο της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Η κατά βάση αγροτικές ευρωπαϊκές οικονομίες & κοινωνίες επηρέαζαν αναπόφευκτα τη βιομηχανική ανάπτυξη, καταρχήν στον τομέα της κατανάλωσης. Οι διογκωμένες απαιτήσεις των μεγαλογαιοκτημόνων, περιόρισαν την καταναλωτική δύναμη των αγροτών. Η εξέλιξη εκτός από την στροφή στην παραγωγή ειδών πολυτελείας, επέφερε στον υπόλοιπο κατασκευαστικό τομέα στροφή στη μειωμένου κόστους παραγωγή φθηνών αγαθών για μαζική κατανάλωση από τα ασθενέστερα στρώματα.     

ΥΨΙΚΑΜΙΝΟΣ

Επίσης, οι αγροτικές δομές επηρεάζουν την αγορά εργασίας του κατασκευαστικού τομέα, είτε προμηθεύοντας με μεγάλες μάζες υποαπασχολούμενων & άνεργων μεροκαματιάρηδων, είτε αντίθετα, ανακόπτοντας την εισροή εργατικών χεριών, σε περιοχές που κυριαρχούσε το σύστημα της οικογενειακής καλλιέργειας ή η αναβιωμένη δουλεία (Ανατολική Ευρώπη) ενώ οι εμπορικές δομές επενεργούν καταλυτικά στην ανάπτυξή του.

Άλλος παράγοντας εξάρτησης του κατασκευαστικού τομέα αποτέλεσαν οι περβάλλουσες εμπορικές δομές. Σε περιοχές όπου οι εμπορικές κοινότητες είχαν εμπλακεί με το παγκόσμιο εμπόριο, είχαν πρόσβαση στη διεθνή αγορά, σε συνάρτηση με τη μείωση του κόστους συναλλαγών & τις ευνοϊκές χρηματοπιστωτικές συνθήκες, εξασφάλιζαν υψηλά ποσοστά βιωσιμότητας & ανάπτυξης του κατασκευαστικού τομέα. 

Εξάλλου, η αποδυνάμωση των συντεχνιών, έλυνε τα χέρια των εμπόρων στην ελεύθερη διαχείριση τόσο της εργατικής δύναμης όσο και προσφερόμενης τεχνολογίας.

Ωστόσο, οι συντεχνίες της πρώιμης νεότερης περιόδου δεν πρέπει να θεωρούνται «αντικαπιταλιστικές» & «εχθροί της βιομηχανικής ανάπτυξης», καθώς με την εκπαίδευση ειδικευμένου προσωπικού & με τους ποιοτικούς ελέγχους της παραγωγής, συνέβαλαν στην εδραίωση εξειδικευμένων τομέων κατασκευής προϊόντων υψηλής ποιότητας. 

Η ανάπτυξη ή η υπονόμευση του κατασκευαστικού τομέα επηρεάζονταν κι από το ρόλο των κρατικών αρχών

Η εκμηχάνιση του κατασκευαστικού τομέα παρουσιάζει ανισομέρεια στην πρώιμη νεότερη περίοδο.

Η εκμηχάνιση παρουσιάζει διαφορές, λόγω των αγροτικών δομών, των απαιτήσεων των γαιοκτημόνων κλπ. 

Στην Ανατολική Ευρώπη η κυριαρχία των αγροτικών δομών που περιόριζαν τις δυνατότητες κατανάλωσης κατασκευασμένων –κυρίως εισαγόμενων- αγαθών, ανέκοψε την εκμηχάνιση & την ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα. 

Στη Μεσόγειο, οι συνθήκες είχαν αρχικά ευνοήσει την ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα, αλλά σταδιακά άλλαξαν εις βάρος του. Καίριας σημασίας ήταν οι περιορισμοί στην παροχή εργατικής δύναμης, οι υπέρογκες οικονομικές απαιτήσεις φεουδαρχών & κράτους, και η από- αστικοποίηση των τελών του 16ου αι. 

Αντίθετα, στη Δυτική Γερμανική Αυτοκρατορία, στη Γαλλία & στις Νότιες Κάτω Χώρες, η υψηλή παραγωγικότητα της γεωργίας, οι μετριοπαθείς απαιτήσεις των αρχόντων, η ενισχυτική για την εκμηχάνιση κρατική πολιτική και η δημογραφική ανάπτυξη συνέβαλαν στην επέκταση του κατασκευαστικού τομέα, μέχρι να ανακοπεί από την αντιστροφή του κλίματος, λόγω επιβράδυνσης ή στασιμότητας της αγροτικής παραγωγής. 

Προϋποθέσεις για ανάπτυξη της εκμηχάνισης έχουν κυρίως: Οι Κάτω Χώρες & η Αγγλία, λόγω: α) Αποδοτική γεωργικής παραγωγής που δημιουργεί αγορά κατασκευασμένων προϊόντων και ευνοεί τη ροή εργατικού δυναμικού, β) Ύπαρξης αναπτυγμένων & επιθετικών εμπορικών τομέων με χαμηλή φορολογία.

Η ανάπτυξη της Αγγλίας βασίστηκε στο εργατικό δυναμικό, ενώ εκείνη της Ολλανδίας στην τεχνολογία. Και στις δύο χώρες, αλλά και στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές περιοχές, η προοπτική της εκμηχάνισης άλλαξε τις παραγωγικές σχέσεις, με αποτέλεσμα την εμφάνιση πλήθους διεκδικήσεων, κυρίως από τους εργαζόμενους.

  

 ΟΙ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΥ: ΕΜΠΟΡΟΙ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΕΣ & Ο ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΤΕΧΝΙΤΩΝ.

ΤΕΧΝΙΤΕΣ-ΦΩΤΟ

 Στην πρώιμη νεότερη περίοδο, διάφοροι παράγοντες συντέλεσαν στην απώλεια της αυτονομίας των τεχνιτών ως ανεξάρτητων παραγωγών & στην υπαγωγή τους στο έλεγχο των εμπόρων. Οι βασικοί λόγοι υπήρξαν οι εξής: α) Έλλειψη διαθέσιμων πρώτων υλών, β) υπέρογκος δανεισμός, λόγω μικρότερης τιμής των κατασκευασμένων προϊόντων συγκριτικά με τρόφιμα & πρώτες ύλες, γ) Δυσκολία πρόσβασης στην αγορά, με αποτέλεσμα την χρησιμοποίηση μεσαζόντων εμπόρων, δ) Ανάπτυξη οικοτεχνίας ως ανταγωνιστικού κατασκευαστικού τομέα.

Ο «καπιταλισμός» του 16ου αι., αποτελούσε ακόμα εναλλακτική και όχι κύρια μορφή οικονομικής οργάνωσης, καθώς δεν είχαν ακόμα μετασχηματιστεί δραστικά οι υπάρχουσες οικονομικές δομές.

Φορείς καπιταλιστικών αντιλήψεων αποτελούσαν οι έμποροι, που συνέβαλαν στην συγκεντροποίηση, τον εξορθολογισμό της παραγωγής, την ανάδυση της μισθωτής εργασίας, επένδυση κεφαλαίου στην τεχνολογία, προσανατολισμό στη διεθνή αγορά κλπ.

Ωστόσο, ο καινοφανής οικονομικός & κοινωνικός μετασχηματισμός που συνδέθηκε με την εδραίωση του καπιταλισμού, υπήρξε μια μακροχρόνια, επίπονη & ανομοιογενής διαδικασία. 

 ΚΡΙΣΗ & ΑΝΑΚΑΜΨΗ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ: Ο «ΜΑΚΡΥΣ 18ος αι», 1650-1800

Η πόλη του 18ου αι., δημιούργησε μια νέα κουλτούρα & επέβαλλε τον νέο «αστικό» τρόπο ζωής, με μια νέα καταναλωτική συμπεριφορά.

Σταδιακά το καταναλωτικό πρότυπο διαχύθηκε «προς τα κάτω», λόγω της ανάπτυξης κλάδων φθηνών κατασκευαστικών προϊόντων. Καίρια σημασία διαδραμάτισε ο ρόλος της διαφήμισης στον τύπο της εποχής.

Η ολοένα μεγαλύτερη εξάρτηση από την αγορά επιφέρει εντατικοποίηση της εργασίας εντός των οικογενειών. Σημαντικό ρόλο στην υιοθέτηση νέων καταναλωτικών προτύπων των «από κάτω» έπαιξαν οι γυναίκες.

Από το Β’ μισό του 18ου αι. η αγροτική παραγωγή και πάλι δεν μπορούσε να ακολουθήσει τη δημογραφική ανάπτυξη. Αυτή τη φορά όμως, η ύπαρξη μιας παγκόσμιας αγοράς, λόγω αποικιών, απέτρεψε την επανάληψη της κρίσης του 16ου αι.

Η ανάδειξη του καπιταλιστικού τρόπου ζωής βασίστηκε στις δουλοκτητικές κοινωνίες του Νέου Κόσμου. Η απορρόφηση του μεγαλύτερου μέρους των ευρωπαϊκών προϊόντων, συνέβαλλε αποφασιστικά στην εκβιομηχάνιση της Ευρώπης.

Εξάλλου, Ευρώπη, Αφρική & Αμερική ενώθηκαν στα πλαίσια του «τριγωνικού εμπορίου», με σαφή καταμερισμό εργασίας.

Η εκβιομηχάνιση της Ευρώπης βασίστηκε σε ενδοευρωπαϊκά κεφάλαια & στις μερκαντιλιστικές κρατικές πολιτικές.

Ιδιαίτερα η αγγλική μοναρχία ευνόησε την ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα & ενθάρρυνε την ιδιωτική πρωτοβουλία.

Η πρωτοβιομηχάνιση αντανακλά την ανάπτυξη του κατασκευαστικού τομέα στην ύπαιθρο & επεκτάθηκε λόγω ύπαρξης φθηνού εργατικού δυναμικού σε οικοτεχνική βάση.

Επίσης, αποτέλεσε μεταβατική περίοδο πειραματισμού & νέων τρόπων οργάνωσης της παραγωγής. Παραγωγικές δομές & σχέσεις μετασχηματίστηκαν στο βωμό μεγιστοποίησης του κέρδους.

Το υψηλό κόστος του μηχανολογικού εξοπλισμού οδήγησε σε συγκεντροποίηση της παραγωγής & προώθησε τον έλεγχο των εργαζομένων.

ΑΛΛΑΓΕΣ ΣΤΙΣ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΈΣ ΣΧΕΣΕΙΣ & ΣΤΗΝ ΕΡΓΑΣΙΑΚΗ ΕΜΠΕΙΡΙΑ, 1650-1800           

Από τον 18ο αι, σημειώνεται αύξηση & εντατικοποίηση της έντασης, της κανονικότητας & της διάρκειας της ανθρώπινης εργασίας.

Η οργάνωση & η κουλτούρα της εργασίας τροποποιήθηκε με πρωτοβουλία των επιχειρηματιών. Τα νέα μέτρα που εφαρμόστηκαν στα πρωτοεργοστάσια για ανταγωνισμό & επίβλεψη της παραγωγής αναθέτονταν σε επόπτες. Παράλληλα, προσφέρονταν κίνητρα στους εργαζόμενους.

Οι κύριοι τρόποι πληρωμής ήταν : α) με το κομμάτι, β) με το χρόνο, γ) σε χρήμα ή είδος.

Ο καθορισμός των πληρωμών αποτελούσε συχνά εστία αντιπαράθεσης. Οι τεχνίτες οργανώνονταν σε αδελφότητες & κομπανίες, ενώ σε πολλές περιπτώσεις ο Καλβινισμός αποτέλεσε όχημα διεκδικήσεων.

Αρχιμάστορες & επιχειρηματίες χρησιμοποίησαν τις κατεστημένες «μεγάλες συντεχνίες»

Άλλοι μέθοδοι αντίστασης ήταν η αποχώρηση από τον τόπο εργασίας ή ακόμα κι από την πόλη. Οι εργοδότες αντέδρασαν με τη χρησιμοποίηση απεργοσπαστών & τη δημιουργία ανταγωνιστικών αδελφοτήτων.

Επίσης, χρησιμοποιήθηκε η χρήση γυναικών & παιδιών ως φθηνό εργατικό δυναμικό.

Συντελέστηκε διαχωρισμός αντρικών & γυναικείων ειδικοτήτων. Ο αποκλεισμός των γυναικών αντανακλούσε το μισογυνισμό των κοινωνιών της πρώιμης περιόδου. Τελικά όμως, το γυναικείο εισόδημα αποδείχτηκε απαραίτητο συμπλήρωμα του οικογενειακού προϋπολογισμού.

Σημαντική κοινωνική εξέλιξη αποτέλεσε η μαζική προλεταριοποίηση & η απώλεια της ανεξαρτησίας των εργατών.

Οι εργοδότες με την αρωγή και των κυβερνήσεων κατοχύρωσαν και νομοθετικά τα συμφέροντά τους.

Συνάμα, ποινικοποιήθηκε η φτώχεια & η επαιτεία, που λειτούργησε ενισχυτικά στη νέα κοινωνική & οικονομική οργάνωση.

ΠΗΓΕΣ

1. AldcroftD – VilleS. επιμ., Η Ευρωπαϊκή Οικονομία 1750-1914, εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφρ. Ν. Σταματάκης, Αθήνα 2005
2. Δρίτσα Μαργαρ. (επίμ)/ Θέματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας της Ευρώπης/ Εκδ. ΕΑΠ/ Πάτρα 2008
3. Γαγανάκης Κ, Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, Εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 1999
4. Hobsbaum E./ H εποχή των επαναστάσεων 1789-1848/ σ. 52/ Εκδ. ΜΙΕΤ/ Αθήνα 1992
5. North D. C., Δομή και μεταβολές στην Οικονομική Ιστορία, Εκδ. Κριτική, Α. Αλεξιάδη, Αθήνα 2000