ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ κ' ΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΡΩΙΜΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΕΩΣ κ' ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ κ' ΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΑΠΟ ΤΟΝ ΠΡΩΙΜΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ ΕΩΣ κ' ΤΗΝ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗ

ΑΠΟ ΤΟΝ 2ο ΕΩΣ ΤΟΝ 9ο ΑΙΩΝΑ 

ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ ΚΑΙ ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Στη δυτική ρωμαϊκή αυτοκρατορία υπήρχαν περίπου 600 πόλεις (αστικά κέντρα).  Οι μισές στην Ιταλία και πάνω

από 100 στη Γαλατία.  Λειτουργία: επιβολή φόρων στους κατοίκους των αγροτικών περιοχών, ενώ τα αστικά κέντρα αποτελούσαν μέρος της διοικητικής δομής της αυτοκρατορίας. Αυτή η λειτουργία δεν διαφοροποιήθηκε σημαντικά με τις εισβολές.

Ίδρυση επισκοπών: Παρών σε κάθε πόλη ο θρησκευτικός ηγεμόνας, ο οποίος αντικαθιστούσε μέρος των

δραστηριοτήτων της κοσμικής εξουσίας. Αυτό επηρεάζει την εγκατάσταση.

ΟΙ ΜΕΤΑΚΙΝΗΣΕΙΣ ΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΙΚΩΝ ΦΥΛΩΝ

Βαλκανική χερσόνησο, βόρεια σύνορα: πόλεις καταστρέφονται με σκοπό την αλλαγή του ρόλους τους ως στρατιωτικών-στρατηγικών κέντρων ή εγκαταλείπονται τελείως.

Μεγάλη Βρετανία: Το σύνολο των ρωμαικών αστικών κέντρων εγκαταλείφθηκε. Υπόλοιπες πόλεις: είτε εγκαταλείφθηκαν από τους κατοίκους οι οποίοι γύρισαν στην ύπαιθρο, είτε δέχτηκαν πρόσφυγες (10ος αι.) αποτέλεσμα των εισβολών από τη Σκανδιναβία, είτε μετατράπηκαν σε εμπορικά και οικονομικά κέντρα (Λονδίνο, Γιορκ)

Μείωση αριθμού αγροτικών κατοικιών – ανασφάλεια λόγω των εισβολών, τάση για καλλιέργεια μεγαλύτερων εκτάσεων και εγκατάλειψη μικρών αγροκτημάτων, σύσταση μικρών οικισμών – τα καταφύγια- για να αποσύρονται οι κάτοικοι σε καιρό εισβολής.

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ: 

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΑΝΙΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΟΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟ ΧΩΡΟ

ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ

Πηγές: πολύπτυχα. Μείωση πληθυσμού ως αποτέλεσμα πολεμικών συρράξεων και μετακίνησης πληθυσμών.

Γλωσσικές ομάδες: γερμανικά, λατινικά, κέλτικα, ιδιώματα σλαβικής προέλευσης

Οικισμοί:

               Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ: 

ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΣ

     ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΑΝΙΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΟΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟ ΧΩΡΟ ΟΙΚΙΣΜΟΙ

Οι ρωμαϊκές πόλεις υπάρχουν ακόμη με σημαντικό διοικητικό και πολιτικό ρόλο. Νέος θεσμός: καθεδρικός ναός με χώρο εγκατάστασης την πόλη και συνοδεύεται από μια σημαντική σε αριθμό κοινότητα κληρικών. Μοναστήρι: χώρος εγκατάστασης οι εκτός πόλεως περιοχές αλλά πάντα σε άμεση σχέση με τις δραστηριότητες της πόλης. Ιταλία και Ισπανία: αστικά κέντρα αντιμετώπισαν λιγότερα προβλήματα συγκριτικά με την υπόλοιπη Ευρώπη, μικρότερη μείωση πληθυσμού, μετατροπή οικονομίας σε αγροτική. Στην Ισπανία λόγω των Μαυριτανών αναπτύχθηκε το εμπόριο και άλλες οικονομικές δραστηριότητες, περιορισμός δρόμων λόγω άναρχης οικοδόμησης.

Διαφορές Ρώμης – Κων/πολης: Η Κων/πολη  σε πλήρη αναπτυξιακή τροχιά και οικονομική άνθηση, η πλέον αναπτυγμένη πόλη της Ευρώπης. Ρώμη περιορισμένες πολιτικές και διοικητικές λειτουργίες, αρκετές εγκαταλελειμμένες περιοχές, αρκετοί χώροι για να χτιστούν εκκλησίες και να αναπτυχθεί η αγροτική οικονομία.

Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Κόρινθος: σημαντικά ενεργά σε οικονομικές και εμπορικές δραστηριότητες, αστικά κέντρα λόγω της πρόσβασης στη θάλασσα αφού σημαντικό μέρος της οικονομίας και του εμπορίου διεξαγόταν μέσω της θάλασσας.

Οικισμοί εκτός των ορίων της πρώην ρωμαϊκής. Αυτοκρατορίας: μικρά χωριά με πρόχειρες ορθογώνιες κατασκευές, χωρίς κατασκευές για άμυνα.

Οικισμοί Σλάβων: προστασία με κατασκευές από πέτρα σε κύκλο γύρω από τον οικισμό, ως καταφύγια.

Σκανδιναβία: αυξημένες συγκεντρώσεις πληθυσμών σε ξέφωτα, νότια στις δασικές περιοχές και στις στενές λωρίδες γης ανάμεσα στη θάλασσα και στις απότομες πλαγιές των λόφων δυτικά. Κατασκευές από πέτρα και οροφές από ξύλο και κλαδιά. Πληθυσμός εξαρτημένος απο την αλιεία, περιορισμένη καλλιέργεια αγροτικών προϊόντων, απουσία πλουτοπαραγωγικών πηγών + οικονομική δυσπραγία + αύξηση πληθυσμού= αναγκαστική μετανάστευση 9ος και 10ος αι

ΑΠΟ ΤΟΝ 9ο ΕΩΣ ΤΟΝ 14ο αι.

ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ

Η πιο σημαντική αύξηση πληθυσμού που γνώρισε ποτέ η ευρωπαϊκή ήπειρος. Αρχές του 14ου αι. ενδείξεις λιμού λόγω απότομων μεταπτώσεων των κλιματολογικών συνθηκών, αύξηση πληθυσμού, τεχνολογική αδυναμία για την εξεύρεση μεθόδων καλλιέργειας ή επέκτασης της καλλιεργήσιμης γης

ΑΠΟ ΤΟΝ 9ο ΕΩΣ ΤΟΝ 14ο αι 

ΠΟΛΕΙΣ

Τα αστικά κέντρα αναπτύσσονται και επεκτείνουν το ρόλο τους ενώ νέες πόλεις δημιουργούνται.                      

Η πόλη δεν είναι το βασικό σημείο αναφοράς μιας ευρύτερης περιοχής, στον βαθμό που δεν ασκεί εξουσία εκτός των ορίων της. Αυτή η εξουσία ασκείται από τους τοπικούς άρχοντες, οι οποίοι έχουν υπό τις εντολές τους τους χωρικούς. Η πόλη ως εμπορικό και διαμετακομιστικό κέντρο στο οποίο η ανάπτυξη των υπηρεσιών είναι άμεσα συνδεδεμένη με την εξυπηρέτηση των αναγκών της φεουδαρχικής τάξης. Αυτή η λειτουργία δημιούργησε μια νέα τάξη, την μεσαία τάξη. Οι υποχρεώσεις και τα δικαιώματα της καθορίζονταν από τον βασιλιά ή τον τοπικό άρχοντα. Επιβολή φόρων για τις οικονομικές και εμπορικές δραστηριότητες (οικονομική χροιά λειτουργίας της πόλης): η πόλη ως μια κερδοφόρα επιχείρηση για τον βασιλιά και τον τοπικό άρχοντα.

Κατηγορίες προέλευσης των πόλεων:

Οι πόλεις μετεξέλιξη αυτών της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Κάποια σημεία είναι κατεστραμμένα, οι δρόμοι έχουν διαφοροποιηθεί και η εκκλησία έχει ενσωματωθεί στην πόλη. Θετικά σημεία: οδικό δίκτυο που συνδέει την πόλη με την ύπαιθρο και άλλα αστικά κέντρα, προστατευτικά τείχη και κάποιες υποδομές.

«Πόλεις- κάστρα» , για στρατιωτικούς και στρατηγικούς σκοπούς. Δημιουργήθηκαν με βασικό σκοπό να προστατέψουν τους ανθρώπους από τις επιδρομές. Χαρακτηριστικό: η παρουσία, περιμετρικά του τείχους που τις περιέβαλλε ενός βαθιού χαντακιού με νερό, απότομης όχθης και οχυρώματος με πασσάλους σε αυτή. Υπάρχει ένας δρόμος που επεκτείνεται στην πλαγιά , στην κορυφή της οποίας βρίσκεται το κάστρο. Ελάχιστες μετατράπηκαν σε αστικά κέντρα αργότερα.

«Νέες πόλεις»: α) ως αποτέλεσμα των εμπορικών δραστηριοτήτων της εποχής σε περιοχές όπου υπάρχει κάποιος θεσμός, κυρίως εκκλησιαστικός, ή κάποιο κτίσμα το οποίο μπορεί να χρησιμεύσει και ως καταφύγιο, β) χωρίς προηγούμενη ύπαρξη κάποιου κτιρίου ή θεσμού στην περιοχή. Οι δρόμοι τέμνονται σε ορθές γωνίες σχηματίζοντας «οικοδομικά τετράγωνα», τα οποία περιτριγυρίζονται από τοίχο ή φράχτη με πασσάλους.

Τρεις βασικές γεωγραφικές ζώνες – ανάπτυξη διαφορετικών τύπων πόλεων:

Α) νότια Ευρώπη. Πόλεις από την εποχή της Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Η αστική δομή παραμείνει η ίδια χωρίς βασικές αλλαγές. Στην νότια Ιταλία παρακμάζουν αντίθετα με την βόρεια όπου το εμπόριο ανθεί. Η νότια Ισπανία έχει σημαντικά αστικά κέντρα.

Β) υπόλοιπες περιοχές ρωμαϊκής αυτοκρατορίας: Η πλειοψηφία εγκαταλείφθηκε ή καταστράφηκε. Κάποιες ξαναχτίστηκαν, «νέες πόλεις» εμφανίστηκαν ως εμπορικά κέντρα ή για στρατιωτικούς και στρατηγικούς σκοπούς.

Γ) υπόλοιπη Ευρώπη: δημιουργήθηκαν από τον 9ο έως τον 13ο αι. Αποτέλεσμα της ανάπτυξης εμπορίου και της δημιουργίας εμπορικών δρόμων. Ρηνανία: σημαντική εμπορική δίοδος, πλέον αστικοποιημένη περιοχή.

«Νέες πόλεις» δημιουργήθηκαν λόγω της ύπαρξης φυσικής υποδομής για τις μεταφορές και το εμπόριο.

Κοινό σημείο: οι αγροτικού και γεωργικού τύπου δραστηριότητες. Περικλείονταν από αγροτικές περιοχές στις οποίες είχαν πρόσβαση οι κάτοικοι. Ανάπτυξη αγορών και υπηρεσιών για την εξυπηρέτηση του εμπορίου. Στις μεγαλύτερες αναπτύχθηκε σειρά από υπηρεσίες αφού είχαν εξελιχθεί σε διοικητικά κέντρα θρησκευτικά ή κοσμικά.

Η ΕΥΡΩΠΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 14ου αι. 

   

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΟΝ 14ο αι.

  ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ

Σημαντική μείωση, λόγω: καταστροφή στις καλλιέργειες, επέκταση πανώλης. Η πανώλη ως ενδημική νόσος. Τέλος μεγάλων μετακινήσεων πληθυσμών. Οι μετακινήσεις ήταν κυρίως εσωτερικές λόγω κυρίως οικονομικών λόγων ή ανεύρεσης πιο εύφορης γης. Μετακίνηση από την ύπαιθρο προς τις πόλεις, χώροι των ευκαιριών και της εμπορικής δραστηριότητας. Και η ίδια η πόλη έπρεπε να προσελκύσει νέους πληθυσμούς, αφού διαφορετικά ο υψηλός δείκτης θνησιμότητας στα αστικά κέντρα θα τα οδηγούσε σε αφανισμό.

9ος – 13ος αι. αύξηση πληθυσμού, αρχές και μέσα 14ου αι. δραματική μείωση λόγω των ασθενειών

Η ΕΥΡΩΠΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 14ου αι. 

                                                             ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗ

Το 80% του πληθυσμού κατοικεί σε αγροτικές περιοχές και ασχολείται με αγροτικές εργασίες.

Βασικός τύπος εγκατάστασης: το συμπαγές ή πυρηνικό χωριό: τα σπίτια έχουν τοποθετηθεί ακανόνιστα. Ο οικισμός έχει αναπτυχθεί γύρω από τον ελεύθερο χώρο της εκκλησίας και έξω απ’ τον οικισμό επεκτείνεται ο ανοιχτός αγρός (καλλιεργήσιμη γη) χωρισμένη σε χωράφια και λωρίδες και καλλιεργείται ομοιόμορφα.

Όταν ο πληθυσμός αυξάνεται αρχίζει να καλύπτει δασώδεις εκτάσεις και τον υπόλοιπο χώρο εκτός των πρώτων οικισμών. Οι νέοι έποικοι του δάσους καθάριζαν μια περιοχή και εκεί εγκαθίδρυαν μια απομονωμένη κατοικία, ένα νέο αγροτικό κλήρο. Τέτοιου τύπου κατοικίες δεν έπαιρναν τη μορφή πυρηνικού χωριού.

Χωριό-δρόμος ομαδική εγκατάσταση, ένας «χωροθέτης» οργάνωνε τον οικισμό. Οι έποικοι δικαιούνται να χρησιμοποιήσουν ένα μικρό κομμάτι γης μπροστά από την οικία και μια λωρίδα γης πίσω, με καθορισμένα όρια. Γερμανία.

«χωριό- δαχτυλίδι»: Οι κατοικίες δημιουργούσαν ένα κυκλικό σχήμα, με ελεύθερο χώρο στη μέση για τη βοσκή των ζώων και την καλλιέργεια της γης, αίσθημα ανασφάλειας.

Μια μέση κατάσταση εγκατάστασης μεταξύ του «χωριού-δρόμου» και του «χωριού δαχτυλιδιού» ήταν αυτή στην οποία υπήρχε αρκετός χώρος ανάμεσα στις δύο σειρές κατοικιών, χώρος κοινής ιδιοκτησίας.

Οι συγκεκριμένοι οικισμοί δεν είχαν βασικό σκοπό την προστασία, πάντως συνήθως υπήρχε μια αμυντική εγκατάσταση. Ως καταφύγιο λειτουργούσε η εκκλησία ή κάποιο κοντινό κάστρο.

ΑΣΤΙΚΑ ΚΕΝΤΡΑ

Η πόλη, εκτός της Αγγλίας, είναι συμπαγής και καλά οχυρωμένη, με τείχη, τάφρους ή οχυρωματικούς πασσάλους. Το τείχος έχει και συμβολική σημασία: διαχωρίζει τον ελεύθερο άνθρωπο της πόλης με τον ημιελεύθερο ή καθόλου ελεύθερο άνθρωπο της αγροτικής γης. Η βασική διαφορά της μεσαιωνικής πόλης με την ελληνική και ρωμαϊκή είναι ότι στη δεύτερη περίπτωση η πόλη είναι ενσωματωμένη στον κοινωνικό και φυσικό περίγυρο, ενώ στην πρώτη αποτελεί έναν τελείως διαφοροποιημένο χώρο.

Η ύπαρξη του τείχους ήταν εμπόδιο στην ανάπτυξη τους. Οι περισσότερες ήταν υπερπλήρεις.

«διπλές πόλεις»: όταν η συνέχεια της πόλεως διακόπτεται από ένα ποτάμι. Παρατηρείται τμηματοποίηση της πόλης και διαφοροποίηση των δραστηριοτήτων και των ρόλων κάθε τμήματος της πόλης

Αγορά: το σημείο εκείνο στο οποίο διοργανώνονται οι εβδομαδιαίες εμπορικές συναλλαγές και οι ετήσιες εκθέσεις προϊόντων. Δίπλα υπάρχει η μεγάλη αποθήκη, όπου αποθηκεύονται προϊόντα. Δίπλα σε αυτή την εμπορική δομή υπάρχει το κτίριο της διοίκησης, δείγμα πλούτου και ισχύος της πόλης.

Η εκκλησία παραμένει σημαντικός θεσμός στη δομή της πόλης, ενώ στις ρωμαϊκές πόλεις βρίσκεται στο κέντρο.

Οι κάτοικοι δραστηριοποιούνται και στην καλλιέργεια της γης.

Ζώνες αστικοποιημένης Ευρώπης: α) Ιταλία πόλεις προερχόμενες από ρωμαϊκές πόλεις, εκτός της Βενετίας, β) από τη Φλάνδρα μέχρι το Ρήνο, με εμπορική σημασία.

Κέντρα κλωστοϋφαντουργίας εμπορίου και βιοτεχνίας. Κοινό χαρακτηριστικό: βρίσκονται στις όχθες μεγάλων ποταμών εξυπηρετώντας εμπορικούς και μεταφορικούς σκοπούς. Γ) υπόλοιπη Γαλλία, νότια Αγγλία και Γερμανία: διασκορπισμένες πόλεις μεσαίου ή μικρού μεγέθους, Δ) Σκανδιναβία, Μεσόγειο, ανατολική, νοτιοανατολική Ευρώπη: ελάχιστες πόλεις.

Εξουσία εντός ορίων. Οι κάτοικοι της υπαίθρου έρχονται για να εμπορευτούν το περίσσευμα της παραγωγής τους. Τα εδάφη γύρω από την πόλη ανήκουν στους κατοίκους της και η αγορά γης είναι μια από τις βασικές και ελάχιστες επενδυτικές δραστηριότητες τους. Η καλλιέργεια τους ήταν εντατική και η παραγωγή καλύπτει σημαντικό μέρος της τροφοδοσίας των κατοίκων της.

Σημαντική δραστηριότητα: χειροτεχνία και βιοτεχνία

Η ανάπτυξη της ήταν άμεσα συνυφασμένη με την διαθεσιμότητα τροφής. Οι μικρές εξασφάλιζαν την τροφή από τις γύρω περιοχές, αλλά οι μεγάλες ήταν σε άμεση εξάρτηση από τις αγροτικές περιοχές και εκτός περιφέρειας της.

Λίγες είχαν την υποδομή για τροφοδοσία νερού και καμία για αποχέτευση και όμβρια ύδατα. Τροφοδοσία νερού από πηγάδια ή ποτάμια. Ανύπαρκτο αποχετευτικό δίκτυο. Απορρίμματα εκτεθειμένα στους δρόμους. Η θνησιμότητα ήταν μεγάλη.

Ο ΥΣΤΕΡΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (ΑΡΧΕΣ 14ου – ΑΡΧΕΣ 16ου αι.)

ΠΛΗΘΥΣΜΟΣ

Μειώνεται δραστικά λόγω της πανώλης. Η πανώλη είχε σημαντικές επιπτώσεις και στη μετατροπή της σχέσης προσφοράς – ζήτησης. Και σε ότι αφορά τη χρήση γης και το εργατικό δυναμικό.                                

Α) μείωση του εργατικού δυναμικού, λόγω της γενικότερης μείωσης του πληθυσμού,

Β) ερήμωση σημαντικών καλλιεργήσιμων εκτάσεων, λόγω της έλλειψης εργατικού δυναμικού

Γ) αύξηση της ζήτησης εργατικού δυναμικού

Δ) αύξηση του κόστους του εργατικού δυναμικού και της εργατικής αμοιβής

Σημαντικές αλλαγές στη ζήτηση τροφής και στο κόστος της:

Α) η τιμή των δημητριακών μειώθηκε λόγω της περιορισμένης ζήτησης

Β) μεγάλος αριθμός χωριών εγκαταλείφθηκε λόγω της μείωσης του πληθυσμού

Γ) η ηλικία σύστασης οικογένειας και οικονομικής μονάδας μειώθηκε αισθητά, επειδή αρκετοί νέοι κληρονόμησαν τους παλαιότερους που απεβίωσαν λόγω της πανώλης

Δ) η εργατική αμοιβή αυξήθηκε όταν το κόστος της τροφής μειώθηκε

Ε) η εγκατάλειψη των καλλιεργήσιμων εκτάσεων ευνόησε την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας, στον βαθμό που υπήρχε πλέον περισσότερος διαθέσιμος χώρος για την τροφή των κοπαδιών. Η παραγωγή μαλλιού, αποτελεί σημαντική πηγή εισοδήματος της εποχής ως αποτέλεσμα της ανάπτυξης της κτηνοτροφίας.

Η συγκέντρωση του πληθυσμού παραμένει η ίδια παρά την πανώλη και τις συνέπειες της γιατί εξαρτάται από πολλούς παράγοντες όπως: η ποιότητα του εδάφους, οι κλιματολογικές συνθήκες και το υψηλό ή χαμηλό επίπεδο διαχείρισης της γης (τεχνικές καλλιέργειας), επίπεδο υγιεινής και δημόσιας υγείας, επίπεδο κοινωνικής οργάνωσης, οικονομικοί όροι – δυνατότητα αγοραστικής δύναμης του πληθυσμού. Άρα κάποιοι παράμετροι δεν διαφοροποιήθηκαν παρά την πληθυσμιακή μείωση, γι’ αυτό και αναπτύχθηκαν σημαντικά αστικά κέντρα.

Ο ΥΣΤΕΡΟΣ ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ (ΑΡΧΕΣ 14ου – ΑΡΧΕΣ 16ου αι.)

ΑΣΤΙΚΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Δεν σημειώθηκαν σημαντικές αλλαγές. Οι συνέπειες της πανώλης έντονες στα αστικά κέντρα λόγω της γειτνίασης του πληθυσμού και της έλλειψης των υποδομών. Παρόλα αυτά σημαντικός αριθμός αστικών κέντρων αυξάνουν τον πληθυσμό τους, κυρίως εκεί όπου είναι εγκατεστημένες κυβερνητικές αρχές (Ρώμη και Παρίσι), ή που υπάρχει σύνδεση με το θαλάσσιο εμπόριο

           

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

             Πληθυσμός

        Αυξάνεται μετά την πτώση του 14ου αι., και τις διακυμάνσεις του 15ου. Έλλειψη στοιχείων εκτός από την Αγγλία. Πυκνοκατοικημένες περιοχές: Κάτω Χώρες, μεσογειακή Ευρώπη (β. Ιταλία) . Αραιοκατοικημένες περιοχές: ανατολική Ευρώπη, Ρωσία, Λιθουανία, εσωτερικό Βαλκανίων

  

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

    Πόλεις – Αστική ανάπτυξη

Διαδικασία αστικοποίησης: αστικό κέντρο μπορεί να είναι και ένα χωριό των 500 κατοίκων, με στρατηγική και σημαντική γεωγραφική θέση. Το 15% του ευρωπ. Πληθυσμού κατοικεί σε αστικά κέντρα, τα οποία είναι περίπου 5000-6000. Στα περισσότερα η αγροτική οικονομία είναι το βασικό τους χαρακτηριστικό. Έλλειψη μόνιμης τροφοδοσίας νερού,  αποχέτευσης και άλλων βασικών υποδομών δημιουργούν επιδημίες και μόλυνση ποταμών. Αποτελούν πόλο μετανάστευσης από τις αγροτικές περιοχές.

Σημαντικός παράγοντας ανάπτυξης είναι η οικονομική και εμπορική δραστηριότητα (πόλη – εμπορικό κέντρο). Επίσης η ύπαρξη εύφορων εδαφών γύρω απ’ αυτή για να θρέψει τους κατοίκους της.

Μια νέα κατηγορία πόλεων είναι τα διοικητικά κέντρα των νέων εθνών – κρατών, οι πρωτεύουσες τους (πόλη – πρωτεύουσα). Σε αυτήν την κατηγορία ανήκει το Παρίσι με σημαντική επέκταση και αυξητικό πληθυσμό άρα ανάγκη για συνεχείς προμήθειες και αύξηση πληθυσμού που υποαπασχολείται λόγω της μικρής βιοτεχνίας που είχε. Την ανταγωνιζόταν η Κων/πολη, ενώ το Λονδίνο και η Μόσχα ήταν μικρές κωμοπόλεις.

Μια άλλη κατηγορία ήταν οι πόλεις – λιμάνια (Γένοβα, Βενετία, Βαρκελώνη, Μασσαλία). Νέο δεδομένο: η ανάπτυξη του εμπορίου και των συγκοινωνιών με τον Νέο Κόσμο μέσω των ανακαλύψεων με αποτέλεσμα την ανάπτυξη των πόλεων – λιμανιών στην Ιβηρική χερσόνησο και στις Κάτω Χώρες

Ρυμοτομία πόλεων παρόμοια με τους προηγούμενος δύο αιώνες : στενοί δρόμοι, λίγοι πλακόστρωτοι, πεδίο απόθεσης των οικιακών απορριμμάτων, πυκνή δόμηση με μόνους υπαίθριους χώρους τις αγορές και τα κοιμητήρια,  κυριαρχούν λίγα δημόσια κτίρια, πύργοι και οβελίσκοι ναών. Αστικά κέντρα φτιαγμένα από ξύλο και πηλό παρά από πέτρα. Οι μικρότερες πόλεις αυτοσυντηρούνται ενώ οι μεγαλύτερες βασίζονται σε προμήθειες από μακριά.

Οι περισσότερες διαθέτουν βασική βιοτεχνία (υφαντουργία). Ανάπτυξη βιοτεχνικών χωριών (δυτική Φλάνδρα, Β. Γαλλία)

Η δικαιοδοσία τους δεν έφτανε σε μεγάλη απόσταση πέρα από τα τέχη τους και ένας από τους λόγους μή ανάπτυξης επαρκούς συστήματος ύδρευσης ήταν ο μή έλεγχος της γη και των γύρω φυσικών πόρων.

Οι μεγαλουπόλεις, κυρίως, βρίσκονταν στην Β. Ιταλία και στην βορειοδυτική Ευρώπη. Οι πρωτεύουσες ήταν οι μεγαλύτερες πόλεις στις χώρες τους.

ΠΗΓΕΣ

1. Γαγανάκης Κ, Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, Εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 1999
2. Bloch M, Η φεουδαλική κοινωνία. Η διαμόρφωση των σχέσεων εξάρτησης, οι τάξεις και η διακυβέρνηση των ανθρώπων, Εκδ. Κάλβος, μτφρ. Μπάμπης Λυκούδης, Αθήνα 1987
3. Μανδυλαρά Άννα, Η διπλή ζωή της οικονομικής ιστορίας. Θέματα Ευρωπαϊκής Ιστοριογραφίας, Πάτρα, ΕΑΠ, 2008
4. North D. C., Δομή και μεταβολές στην Οικονομική Ιστορία, Εκδ. Κριτική, Α. Αλεξιάδη, Αθήνα 2000
5. Δρίτσα Μαργαρ. (επίμ)/ Θέματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας της Ευρώπης/ Εκδ. ΕΑΠ/ Πάτρα 2008

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ από το 2ο αι.- ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΒΙΟΜΗΧ. ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ από το 2ο αι.- ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΒΙΟΜΗΧ. ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

ΑΠΟ ΤΟΝ 2ο ΕΩΣ ΤΟΝ 9ο ΑΙΩΝΑ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Διχοτόμηση στη διοικητική δομή της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας: ανατολικό και δυτικό τμήμα (βάση της η φυσική γεωγραφία της περιοχής). Μια νοητή γραμμή «χώριζε» τις δύο περιφέρειες. Το δυτικό μέρος ήταν λιγότερο πυκνοκατοικημένο και οικονομικά αναπτυγμένο. Μεταφορά πρωτεύουσας στην Κων/πολη.

Μείωση πληθυσμού. Είσοδος βαρβαρικών φυλών + επαχθείς φόροι= εγκατάλειψη γης (σε μεγάλο βαθμό). Μέτρα αποτροπής του φαινομένου: αναγκαστική παραμονή και παραχώρηση εκτάσεων με σκοπό την αύξηση της παραγωγής (θα οδηγήσει αργότερα στη φεουδαρχία).

Πτώση της Δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, σύσταση μικρών γερμανικών κρατών με φυλετικό χαρακτήρα, ρευστότητα συνόρων και κρατικής οντότητας, απουσία θεσμών και αρχών διοίκησης. Η ανατολική Ρωμαϊκή αυτοκρατορία συνιστά αυτόνομη οντότητα: τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία.

Αλλαγές στη θάλασσα της Μεσογείου (λόγω των εισβολών-ανασφάλεια).

Ευρώπη (ζώνες): 1) «ανατολική αυτοκρατορία» με πρωτεύουσα την Κων/πολη, 2) βαρβαρικά βασίλεια στο δυτικό μέρος της πρώην Ρωμαϊκής αυτοκρατορίας και 3) η επικράτεια εκτός των πρώην αυτοκρατορικών συνόρων

Η ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ: 

ΤΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ ΤΗΣ ΑΝΙΣΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΣΤΟΝ ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΟ ΧΩΡΟ.

χάρτης πριν και μετά Ιουστινιανού

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Δύο αυτοκρατορίες: του Καρλομάγνου στη Δύση, Βυζαντίου στην Ανατολή. Μεταξύ αυτών: Σλάβοι Βαλκανίων, Αβαροί στην Ουγγαρία και Γερμανοί.

Καρολίγγεια αυτοκρατορία: διαίρεση σε κομητείες με τον κόμη να ασκεί τη βασιλική εξουσία για λογαριασμό του Καρλομάγνου. Ανυπαρξία συγκεκριμένης πρωτεύουσας με την παραδοσιακή έννοια του χώρου.

Κοινό σημείο των 2 αυτοκρατοριών: πληθώρα εχθρών, εσωτερική ανομοιογένεια ως αποσταθεροποιητικό στοιχείο.

Βυζάντιο: διαίρεση σε θέματα. (αρχές 1ου αι.) επικράτεια της: Ανατολία και τμήματα της Βαλκανικής με πρόσβαση από τη θάλασσα. Κων/πολη: πλεονέκτημα τα τεράστια αμυντικά έργα για προστασία από ξηρά και απότομες ακτογραμμές προστασία από θάλασσα.

Εκτός κυριαρχίας των 2 αυτοκρατοριών: Βρετανία, Σκανδιναβία, περιοχές Σλάβων.

Αγγλία: κυριαρχία Αγγλοσαξόνων, περιορισμός τοπικών βασιλείων σε 3.

Σκανδιναβία: έντονη παρουσία γερμανικών φυλών, Σουηδία οι πρώτες οργανωμένες δομές

Σλάβοι: ομοιογένεια, οργάνωση στηριγμένη στο φυλετικό-νομαδικό σύστημα. Από τη Βαλκανική χερσόνησο, τον Δούναβη, μέχρι τη Βαλτική, τη Μαύρη Θάλασσα και τα Ουράλια.

Μεσόγειος θάλασσα: υπό ισλαμικό έλεγχο

ΑΠΟ ΤΟΝ 9ο ΕΩΣ ΤΟΝ 14ο αι.

ΕΙΣΒΟΛΕΣ ΚΑΙ Η ΝΕΑ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Νέες εισβολές από τη Σκανδιναβία προς τη Γαλλία, την Αγγλία και προς τις ρωσικές ακτές και τη Μαύρη Θάλασσα . Αιτίες: κλιματολογικές αλλαγές, έλλειψη φυσικών πόρων, διαπίστωση της συσσώρευσης αναξιοποίητου πλούτου στην κεντρική και δυτική Ευρώπη. Αποτέλεσμα: ίδρυση μόνιμων οικισμών.

Οι Μαγυάροι μετακινούνται στη λεκάνη του Δούναβη.

Η ΕΞΑΠΛΩΣΗ ΤΩΝ ΒΙΚΙΝΓΣ

Εισβολές από το Ισλάμ προς την Ιβηρική χερσόνησο. Τέλη 12ου αι. διοργάνωση Σταυροφοριών με σημαντικές επιπτώσεις στο εμπόριο και την οικονομία. (οι ιταλικές πόλεις επωφελήθηκαν οικονομικά προμηθεύοντας πλοία στους Σταυροφόρους έναντι ενοικίου και στήνοντας εμπορικούς σταθμούς στις κατακτημένες περιοχές).

Διάλυση Καρολίγγειας αυτοκρατορίας. Τα βασίλεια που δημιουργηθήκαν χωρίστηκαν σε επαρχίες , κομητείες όπου την εξουσία την ασκούσε ένας τοπικός μεγιστάνας κάτω από βασιλικές εντολές. Το γεγονός αυτό και ο τρόπος κατοχής της γης, βάσει ενός μισθώματος το οποίο αποπληρωνόταν με διάφορες εκδουλεύσεις, αποτέλεσαν δύο από τα συστατικά στοιχεία της φεουδαρχίας.

Αγγλία, Γαλλία : προσπάθεια διατήρησης του κεντρικού ελέγχου από μια κεντρική διοίκηση. Στην Αγγλία πετυχαίνει (οι επιμέρους επαρχίες δεν υπόκεινται στον πλήρη έλεγχο του τοπικού άρχοντα) ενώ στην Γαλλία δεν ολοκληρώνεται ποτέ.

Γερμανία, Ιταλία: η κεντρική διοίκηση δεν καταφέρνει να θέσει υπό τον έλεγχο της τους τοπικούς άρχοντες με αποτέλεσμα: ανεξάρτητα ή ημιανεξάρτητα κράτη και κρατίδια (μέχρι τον 19ο αι.)

Σύσταση νέων κρατών (10ος αι.): ύπαρξη μιας περιοχής – πυρήνα πυκνοκατοικημένης και μιας κεντρικής διοίκησης. Οι διοικητικές και πολιτικές εξουσίες μεταφέρθηκαν στις πρωτεύουσες των κρατών αυτών, οι οποίες είναι και τα κύρια εμπορικά κέντρα.

Η Βυζαντινή αυτοκρατορία συρρικνωνόταν από τις συνεχείς εισβολές και τα χτυπήματα των Σλάβων, Σταυροφόρων και μουσουλμάνων.

Η ΕΥΡΩΠΗ ΣΤΙΣ ΑΡΧΕΣ ΤΟΥ 14ου αι.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Ο χάρτης παίρνει σχεδόν τη μορφή που διατηρεί μέχρι και τους σύγχρονους χρόνους (εκτός από τη Βαλκανική)

Η φεουδαρχία αρχίζει να χάνει τη σημασία της, εκτός από την κεντρική και ανατολική Ευρώπη όπου ενισχύεται.

Ιβηρική χερσόνησο: εκδίωξη Μαυριτανών στη Σιέρα Νεβάδα και στις γειτονικές ακτές. Η Πορτογαλία και η Αραγονία εμπορεύονται και επεκτείνονται στην Ασία και στον Νέο Κόσμο.

Γαλλία: κατακερματισμός της Καρολίγγειας αυτοκρατορίας με απουσία οριοθετημένων συνόρων. Τα μόνο σύνορα είναι τα φυσικά (4 ποταμοί), ανεξάρτητη στάση φεουδαλικών μονάδων. Πολεις σημαντικές, πλουτίζουν από τη βιοτεχνία παραγωγής και διακίνησης υφασμάτων και ενδυμάτων.

Γερμανία: παίρνει τη μορφή που θα διατηρήσει μέχρι την ενσωμάτωση της στην Ναπολεόντια αυτοκρατορία. Συνεχής κατακερματισμός της. Σημαντικό το κρατίδιο της Βοημίας. Τα καντόνια της Ελβετίας ενώθηκαν για να ανεξαρτητοποιηθούν απ΄ την κυριαρχία των Αψβούργων.

Β. Ιταλία: μεγαλύτερη διάσπαση απ’ την Γερμανία. Πόλεις οικονομικά ανθηρές, ισχυρές και σε συνεχή διαμάχη.

Αν. Ευρώπη: Παραμένουν τα φυλετικού τύπου βασίλεια της Πολωνίας, Ουγγαρίας, Σερβίας, Βουλγαρίας, Λιθουανίας.

Βαλκάνια: Το Βυζάντιο έχει περιοριστεί σημαντικά, αδύναμα σλαβικά κρατίδια.

Σκανδιναβία: Δανία: πιο προηγμένη οικονομικά και πολιτικά λόγω της γειτνίασης της με την υπόλοιπη Ευρώπη, ανάπτυξης εμπορίου και εύφορης γης, Σουηδία, Νορβηγία: ορεινές και άγονες περιοχές, δυσκολία συντήρησης μεγάλου πληθυσμού και πολλών πόλεων.

Αγγλία: η πιο «επιτυχημένη» μοναρχία, αποτελεσματικό σύστημα διακυβέρνησης και γραφειοκρατίας, πολιτισμική ομοιογένεια (εκτός της Κορνουάλης), η Ουαλία αρχίζει να ενσωματώνεται σε αντίθεση με τη Σκωτία που αντιστέκεται.

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΗΣ

ΕΘΝΟΣ-ΚΡΑΤΟΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Σχηματισμός εθνών – κρατών, παράγοντες που συνετέλεσαν σ’ αυτό, ανάγκη για εξακρίβωση πολιτικών

Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΩΝ ΑΨΒΟΥΡΓΩΝ

συνόρων οδήγησε σε ανάπτυξη της χαρτογραφίας και της έκδοσης ανάλογων βιβλίων

Πολιτικός χάρτης: Τα βασίλεια της Ισπανίας και της Γαλλίας είναι τα πλέον ισχυρά, ενώ η Αυτοκρατορία των Αψβούργων ελέγχει σημαντικό μέρος της κεντρικής Ευρώπης και των εμπορικών οδών που οδηγούν στην Μεσόγειο θάλασσα. Ανάμεσα στη Γαλλία, τη Γερμανία  και τη σημερινή Ιταλία υπάρχουν μια σειρά από δουκάτα και φέουδα με περιορισμένη ισχύ και αβέβαιο μέλλον. Η Δανία, το πιο ισχυρό από τα σκανδιναβικά κράτη κατέχει  τη νότια Σουηδία και τη νότια Νορβηγία. Ανατολικά της Γερμανίας βρίσκεται η Πολωνική Κοινοπολιτεία και το λιγότερο ανεπτυγμένο δουκάτο της Λιθουανίας, πιο ανατολικά η τεράστια Μοσχοβία. Κίνδυνος από τα ανατολικά η Οθωμανική αυτοκρατορία.

Η σύσταση των κρατικών οντοτήτων μειώνει τις αποστάσεις και διευκολύνει το εμπόριο και την οικονομία. Ανταλλαγές κοινωνικές, οικονομικές.

Από τον 16ο έως τον 19ο αι.

Πολιτική γεωγραφία

Κυρίαρχες δυνάμεις Γαλλία και Αυτοκρατορία των Αψβούργων, με τη Μεγάλη Βρετανία, τηνΠρωσία, τη Ρωσία και την Οθωμανική αυτοκρατορία να κινούνται παράλληλα με τις δύο μεγάλες δυνάμεις και να επεμβαίνουν σε συγκεκριμένες ιστορικές στιγμές.

Αύξηση εδαφικής επικράτειας της Ρωσίας, με στόχο τη Βαλτική και την πρόσβαση στη θάλασσα. Στα μέσα του 19ου αι. είχαν φτάσει στον Ειρηνικό Ωκεανό

Η ΕΥΡΩΠΗ ΤΙΣ ΠΑΡΑΜΟΝΕΣ ΤΗΣ ΒΙΟΜΗΧΑΝΙΚΗ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗΣ

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΓΕΩΓΡΑΦΙΑ

Το τέλος των Ναπολεόντειων Πολέμων επέφερε σημαντικές διαφοροποιήσεις στην Πολιτική Γεωγραφία της

ΝΑΠΟΛΕΟΝΤΕΙΟΙ ΠΟΛΕΜΟΙ

Ευρώπης. Ο σχηματισμός των εθνών – κρατών εντατικοποιείται. Γερμανία: ο αριθμός των ανεξάρτητων πολιτικών κρατιδίων από 300, περιορίζεται σε 39. Η Γαλλία είχε σημαντικές απώλειες. Ο φόβος μιας ανανεωμένης γαλλικής επιθετικότητας οδήγησε στην ενσωμάτωση των νότιων Κάτω Χωρών, στην Ενωμένη Ολλανδία. Αργότερα αποσπάστηκαν δημιουργώντας το βασίλειο του Βελγίου. Παραχωρήσεις εδαφών στην Ρωσία (Μεγάλο Δουκάτο της Βαρσοβίας και Φινλανδία) ενώ η αυτοκρατορία των Αψβούργων συνεχίζει να αποτελείται από πληθώρα εθνοτήτων. Η Νορβηγία ενώθηκε με τη Σουηδία

ΠΗΓΕΣ

1. Γαγανάκης Κ, Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, Εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 1999
2. Δρίτσα Μαργαρ. (επίμ)/ Θέματα οικονομικής και κοινωνικής ιστορίας της Ευρώπης/ Εκδ. ΕΑΠ/ Πάτρα 2008
3. AldcroftD – VilleS. επιμ., Η Ευρωπαϊκή Οικονομία 1750-1914, εκδ. Αλεξάνδρεια, μτφρ. Ν. Σταματάκης, Αθήνα 2005

ΜΕΣΑΙΩΝΑΣ: ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΑ-ΕΙΔΗ ΧΩΡΟΔΕΣΠΟΤΕΙΑΣ-ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΗΣ ΥΠΑΙΘΡΟΥ κ' ΠΟΛΕΩΝ

 Η  ΣΤΟΝ /ΤΑ /Η 

ΟΙ ΑΓΡΟΤΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

 ΤΑ ΘΕΜΕΛΙΑ ΤΗΣ ΕΥΡΩΠΑΪΚΗΣ ΑΓΡΟΤΙΑΣ ΚΑΤΑ ΤΟΝ ΠΡΩΙΜΟ ΜΕΣΑΙΩΝΑ

Τα θεμέλια οικοδόμησης των μικρών και μεσαίων πόλεων κατά τον όψιμο Μεσαίωνα, αποτέλεσε το φεουδαλικό αγροτικό σύστημα του Πρώιμου Μεσαίωνα. Χάρη στην εντυπωσιακή πρόοδο της αγροτικής οικονομίας και την άνοδο της παραγωγής, η ύπαιθρος μπόρεσε να εφοδιάσει τον αυξανόμενο αστικό πληθυσμό. Αυτό επιτεύχθηκε,  λόγω της επέκτασης των καλλιεργούμενων εδαφών και την εντατικοποίηση

Η στροφή στην καλλιέργεια σιτηρών, επέφερε αφενός δημογραφική ανάπτυξη στις κατοικούμενες περιοχές, αφετέρου επέτρεψε την μετανάστευση ανθρώπινου δυναμικού στις επεκτεινόμενες πόλεις.

Από τον 7ο αι. παρατηρείται εκχέρσωση δασών κι αξιοποίηση των έρημων γαιών, διαδικασία που γνώρισε επανάκαμψη τον 12ο & 13ο αι.

Έτσι, ύπαιθρος και πόλεις «συνδέθηκαν στενά κι αμφίδρομα σε μια αμοιβαία σχέση»

ΣΗΜΑΣΙΑ ΦΡΑΓΚΙΚΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

Στο φράγκικο κράτος εντοπίζεται ο πυρήνας, όπου τέθηκαν τα θεμέλια της ευρωπαϊκής αγροτικής υπαίθρου στον Πρώιμο Μεσαίωνα και παράλληλα επηρέασε σε οικονομικό και κοινωνικό επίπεδο την ιστορία των ευρωπαϊκών κρατών.. Εξάλλου, συνέβαλλε στη νομική, οικονομική και πολιτιστική ομογενοποίηση των χωρών που προέκυψαν μετέπειτα στην επικράτειά του.

ΔΥΟ ΚΥΡΙΕΣ ΑΡΧΕΣ της Ευρώπης: Ποικιλία κι ενότητα, ανάγονται επίσης στο Καρολίγγειο κράτος.

Εκτός των άλλων, η συνεισφορά του Καρλομάγνου στην αγροτική ζωή και την οικονομία της υπαίθρου, με την εγκαθίδρυση κοινών δομικών στοιχείων, επέζησαν και μετά την διάσπαση του κράτους. Μεταξύ αυτών ξεχωρίζουν: η χωροδεσποτεία, το καθεστώς της Ούφε και το φεουδαλικό σύστημα.

Η ΕΠΕΚΤΑΣΗ ΤΩΝ ΦΡΑΓΚΩΝ ΣΤΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΥ

ΤΙΜΑΡΙΩΤΙΣΜΟΣ

Το φεουδαλικό σύστημα περιλαμβάνει νομικές σχέσεις μεταξύ τιμαριούχων και υποτελών, αλλά αφορά και στη χωροδεσποτική τάξη για τον εξαρτημένο αγροτικό πληθυσμό (71)

Κατά τον Hinze υπάρχουν 3 επιπτώσεις της φεουδαρχίας:

1. «Αποχωρισμός μια καλά εκπαιδευμένης τάξης πολεμιστών, που συνδέεται με τον κύριο με δεσμούς πίστης».
2. «Η διαμόρφωση του γαιοκτητικού οικονομικού τρόπου, που εξασφαλίζει στο στρώμα των πολεμιστών, χωρίς εργασία, εισόδημα συνταξιούχων».
3. «Η κυρίαρχη σε τοπικό επίπεδο θέση της πολεμικής αυτής αριστοκρατίας με καθοριστική επιρροή στον υπερκείμενο πολιτικό σχηματισμό, ο οποίος έχει προκαθορίσει γι’ αυτή τη χαλαρή δομή του»

«Φυσική οικονομία και υπανάπτυκτες σχέσεις επικοινωνίας ευνόησαν τη διαμόρφωσή του»

Η αυξανόμενη σημασία του σώματος των ιπποτών για τη στρατιωτική οργάνωση, οδήγησε στην παραχώρηση γης για τη συντήρησή τους, έτσι δημιουργήθηκαν οι βάσεις του τιμαριωτισμού.

Ο αγροτικός χαρακτήρας της οικονομίας συνέβαλλε στην πολιτική αναβάθμιση των γαιοκτημόνων και στην κεντρική θέση που κατέλαβαν στην κρατική οργάνωση.

Για τους Καρολίδες ο τιμαριωτισμός αποτέλεσε μέσο πρόσδεσης των υποτελών στην κρατική διακυβέρνηση.

ΧΩΡΟΔΕΣΠΟΤΕΙΑ

Παράγοντας που επηρέασε έντονα και μακροχρόνια την κοινωνική και οικονομική ζωή των αγροτών. Συνάμα συνέβαλε στο δυναμισμό της ευρωπαϊκής οικονομίας.

Σημαντικές διαφορές από τη δουλεία της αρχαιότητας, εφόσον υπάρχει το δίκαιο του υποστατικού, το οποίο εφαρμόζεται από κοινού από τον γαιοκτήμονα και τους χωρικούς δικαστές. Επιπλέον, η κατοχή υποστατικών και η σχετικά αυτόνομη θέση των χωρικών, αποτελεί βασική διάκριση από τη δουλεία.

Οι ρίζες της χωροδεσποτείας πρέπει να αναζητηθούν στη συνάντηση του ρωμαϊκού αγροτικού καθεστώτος με τη σημασία που αυτό έδινε στη γαιοκτησία, με το αντίστοιχο γερμανικό που βασίζονταν στις σχέσεις κυριαρχίας προσώπων.

Δεν υπήρξε μονάχα ένα μοντέλο. Μεταξύ των διαφόρων μορφών του συγκαταλέγονται:

Η κλασική χωροδεσποτεία με το καθεστώς των επαύλεων σε κεντρική θέση. Η γη των επαύλεων καλλιεργείται από τους υπηρέτες του υποστατικού και τους χωρικούς που διαμένουν μόνιμα σε δικά τους υποστατικά. Στο συγκεκριμένο μοντέλο, το μέγεθος των αγγαρειών ποικίλει, ανάλογα με το μέγεθος των επαύλεων.

Το σύστημα των επαύλεων παρουσιάζεται κατά τον 7ο και 8ο αι. στις σιτοπαραγωγικές περιοχές της Β. Γαλλίας και χαρακτηριστικό του αποτελεί, η ύπαρξη χωροδεσποτικής και αγροτικής γης της Ούφε Σύμφωνα δε με τον Verhulst είναι μεσαιωνική καινοτομία.

Εναλλακτική μορφή αποτελεί η λεγόμενη χωροδεσποτεία παροχών, όπου χαρακτηριστικό της αποτελεί η παροχή των χωρικών σε είδος και χρήμα

Άμεση σύνδεση με τη χωροδεσποτεία του Πρώιμου Μεσαίωνα αποτελεί το καθεστώς της Ούφε, που αποτελεί δομικό στοιχείο του Δυτικοευρωπαϊκού αγροτικού κόσμου. Η οργάνωση βασίζονταν στην εξάρτηση των χωρικών από την έπαυλη, οι οποίοι ωστόσο, διέμεναν σε δικά τους υποστατικά και κατείχαν επαρκή γη. Επιπλέον, είχαν δικαιώματα στις κοινοτικές εκτάσεις του δάσους και των βοσκότοπων.

Καθοριστικό ήταν το γεγονός πως η Ούφε διατηρούσε την αυτοτέλειά της στις εκτάσεις που ανήκαν στον χωροδεσπότη, ο οποίος εκχωρούσε αφενός επαρκή γη κι αφετέρου μερική ελευθερία καλλιέργειας.

9ος-11ος αι., αποτέλεσε περίοδο επέκτασης και σταθεροποίησης της χωροδεσποτείας, με φυσικό αποτέλεσμα την αύξηση της εξάρτησης των ελεύθερων χωρικών από κοσμικούς και εκκλησιαστικούς χωροδεσπότες.

Οι λόγοι επέκτασης συνδέονται με την οικοδόμηση – διαμόρφωση της υπαίθρου και τη συνακόλουθη δημογραφική αύξηση.

Οι εισβολείς επέφεραν μόνο προσωρινή αναχαίτιση της διαδικασίας, η οποία αναζωογονήθηκε στα τέλη του 10ου και τον 11ο αι.

Το πέρασμα στην αγροτική οικονομία, οδήγησε στη μετατόπιση του οικονομικού κέντρου,ευνοώντας την κεντρική Ευρώπη συγκριτικά με την υποβάθμιση των μεσογειακών περιοχών, οι οποίες αντιμετώπισαν την παρακμή του εμπορίου, σαν αποτέλεσμα της ισλαμικής επέκτασης.

Η φεουδαρχία σε συνδυασμό με τη χωροδεσποτεία, το καθεστώς της Ούφε και την κοινότητα του χωριού,οδήγησαν στην μεσαιωνική κοινωνική εξέλιξη, όσο και στην οικονομική εξάπλωση.

Η οικονομική εξέλιξη, κατά τον Duby, υποβοηθήθηκε από την χωροδεσποτική πίεση πάνω στους υποτελείς χωρικούς.

Επιπρόσθετα, η κεντρική θέση των επαύλεων, αποτέλεσε παράγοντα αύξησης της αγροτικής παραγωγής και οικονομικής προόδου.

Η αυτοτέλεια των χωριών της Ούφε, εντατικοποίησε την οικονομική δραστηριότητα.

Παρά τις σχέσεις εξάρτησης των αγροτών από τους χωροδεσπότες, κατείχαν αξιοσημείωτη νομική και οικονομική ελευθερία.

Στη διαμόρφωση του Ευρωπαϊκού πολιτισμικού τοπίου, συνέβαλαν οι διαδικασίες εποικισμού και συνάμα ηαυτονομία και ο οικονομικός προσανατολισμός της αγροτικής τάξης, ευνόησαν τη δραστηριοποίηση της.

Η ΦΕΟΥΔΑΛΙΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΑ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ (11ος-13ος αι.)

   

Η ΦΕΟΥΔΑΛΙΚΗ ΙΕΡΑΡΧΙΚΗ ΤΑΞΗ

Οι εισβολές του 9ου & 10ου αι. επιτάχυναν την εγκαθίδρυση της φεουδαρχίας

Κοινή βάση αποτέλεσε η αγροτική κοινωνία και οικονομία, ενώ στην κορυφή της κοινωνίας αναδείχθηκε η πολεμική αριστοκρατία.

            ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΗΣ ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΑΣ:

1. Αποδυνάμωση της μοναρχίας και η αποκέντρωση της εξουσίας σε τοπικούς πυρήνες. Η οργάνωση των τοπικών πυρήνων βασίστηκε στα πρότυπα των βασιλείων. Ωστόσο, και στο εσωτερικό των επιμέρους επικρατειών, παρατηρήθηκε η αυτονόμηση των μικρότερων αριστοκρατών.
2. Εμφανίστηκαν νέες αντιλήψεις τόσο για τον πόλεμο όσο και για την ειρήνη. Η υποχρέωση διαφύλαξης της ειρήνης πέρασε στους επισκόπους σε συνάρτηση με την αρωγή των τοπικών ευγενών. Η συγκρότηση των «κοινοτήτων ειρήνης» μετά από πρωτοβουλία των επισκόπων, συντονίζονταν από συμβούλια, στα οποία συμμετείχαν εκπρόσωποι της πνευματικής και κοσμικής αριστοκρατίας. Αποτελέσματα της αστυνόμευσης της βίας, αποτέλεσαν η εξαγωγή της στο εξωτερικό, η διεύρυνση συνόρων και η συσσώρευση λαφύρων, η ισχυροποίηση των φεουδαρχικών δεσμών.

Η θεωρία της κοινωνικής ιεραρχίας ξεκίνησε από τους εκκλησιαστικούς κύκλους, για να αποτελέσει αργότερα την επίσημη κοινωνικο-πολιτική πραγματικότητα του ευρωπαϊκού φεουδαλισμού. Ο τριμερής αιώνιος διαχωρισμός ως έκφραση της Θείας Πρόνοιας περιλάμβανε:

1. Τον κλήρο, που απαλλάσσονταν από φόρους ή την υποταγή στην κοσμική εξουσία και δικαιοδοσία. Άξια αναφοράς, αποτελεί η κορύφωση των δωρεών, κατά τον 11ο αι., από τους κοσμικούς, λόγω του ρόλου του κλήρου ως πνευματικού κηδεμόνα. Η συγκέντρωση τεράστιων εκτάσεων γης κατέστησε την εκκλησία ηγετική κοσμική δύναμη. Συνάμα, ο αυξανόμενος πλούτος οδήγησε στην αύξηση κληρικών και μοναχών. Ωστόσο, οι χαμηλόβαθμοι κληρικοί δεν διέφεραν από τον απλό πληθυσμό. Σαν αντίδραση σ’ αυτό το φαινόμενο, υπήρξε η δημιουργία αιρετικών κινημάτων που ζητούσε επιστροφή στις ρίζες.

2. Πολεμική αριστοκρατία: θεωρητικά μόνο δεύτερη στην κοινωνική ιεραρχία, αποτελούσε στην πραγματικότητα την άρχουσα τάξη. Αν και παρασιτικό σώμα, ασκούσε απόλυτο έλεγχο σε γη και ανθρώπους. Κύρια πηγή πλουτισμού τους αποτελούσε ο πόλεμος, τις δαπάνες του οποίου κάλυπτε η εργασία των υποτελών. Ο συγκεκριμένος τρόπος ζωής οδήγησε στην ανάπτυξη της μεταλλουργίας και στην εμφάνιση πύργων και επαύλεων στην ύπαιθρο.

3. Πληβείοι: Αποτελούσε την παραγωγική τάξη, που είχε το καθήκον συντήρησης των δύο προηγούμενων, μέσω της χειρονακτικής τους εργασίας κι επιπρόσθετα στερούνταν την ελευθερία τους. Μπορεί η δουλεία να υποχώρησε αλλά το γεγονός συνδυάστηκε με την μετατροπή των ελεύθερων καλλιεργητών σε δουλοπάροικους.

ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΥΠΑΙΘΡΟΣ

Οι ανακατατάξεις στο εσωτερικό των δύο μεγάλων ομάδων, οδήγησε στην ουσία στη υπέρβαση του  τριμερούς διαχωρισμού και στο χάσμα ανάμεσα στους πληβείους και την αριστοκρατία. Η μείωση των εισφορών προς την Εκκλησία σε συνάρτηση με το σύστημα της αρρενογονικής οικογένειας, οδήγησε στην αύξηση της ιδιοκτησίας γης της αριστοκρατίας.

Η  παγίωση της αριστοκρατικής ιδιοκτησίας, επέβαλε νέα οικονομική εξουσία στους πληβείους.  Σε σχέση με την παραδοσιακή φράγκικη εξουσία, εμφάνισε δύο διαφορές. Κατ’ αρχήν η νέα σημασία  της ελευθερίας συνδυάστηκε με την ελευθερία από την καταβολή φόρων, προνόμιο που κατείχε στο εξής η αριστοκρατία. Η αποκλειστική φορολόγηση των υποτελών, συνέβαλε στην ομογενοποίησή τους, με την εξάλειψη των διαφορών μεταξύ σκλάβων κι ελευθέρων αγροτών και την επικράτηση κοινών υποχρεώσεων  στους αγρότες της υπαίθρου

Ο φεουδάρχης αποτελούσε την ανώτατη εξουσία στην περιφέρεια του, ακόμα κι αν ήταν βασάλος άλλου άρχοντα. Στις αρμοδιότητές του συγκαταλέγονταν η φορολόγηση και η εκμετάλλευση της εργασίας των αγροτών, η κατακράτηση του παραγωγικού πλεονάσματος, ο καθορισμός των τιμών και των ποσοτήτων, τα τέλη προστασίας σε όσους έμπορους ή προσκυνητές διέρχονταν από την επικράτειά του και σε αρκετές περιπτώσεις έκοβε νόμισμα.

Από τα τέλη του 10ου αι. ο πύργος αποτελεί δικαστικό, οικονομικό και πολιτικό κέντρο εξουσίας. Εξάλλου, παράλληλα με την ισχυροποίηση της χωροδεσποτείας, εμφανίστηκε μια εποπτική τάξη, με αρμοδιότητες τον έλεγχο της παραγωγής, των αγρών και των δασών, καθώς και των υποτελών χωρικών. Η συγκεκριμένη τάξη αποσπώντας οφέλη από τα φεουδαρχικά έσοδα, εξελίχθηκε σε βασικό όργανο της φεουδαλικής εκμετάλλευσης.

Επίσης, η διατήρηση της ειρήνης, η απονομή δικαιοσύνης και η παροχή προστασίας φορολογούνταν και συνάμα ελέγχονταν από εθιμικούς διακανονισμούς. Έτσι διαμορφώνονταν κάποιο στοιχειώδες προστατευτικό πλαίσιο για τους υποτελείς.

                

 ΕΙΔΗ ΧΩΡΟΔΕΣΠΟΤΙΚΗΣ ΥΠΟΤΕΛΕΙΑΣ ΚΑΙ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΗΣ                                   

1. Διατήρηση της δουλείας με τους υποτελείς χωρικούς και το οικιακό υπηρετικό προσωπικό να αποτελούν ιδιοκτησία του φεουδάρχη. Η δυσχερής θέση που βρέθηκαν πολλές κοινότητες ελεύθερων χωρικών τις ώθησαν να δεχτούν την προστασία αλλά και την φεουδαρχική εξουσία. Τόσο οι συγκεκριμένοι όσο και οι απόγονοί τους αποτελούσαν ιδιοκτησία του άρχοντα, ο οποίος χρησιμοποιούσε τη προσωπική δωρεάν εργασία τους, στον πύργο και τους αγρούς του. Το συγκεκριμένο είδος αποτέλεσε κύρια μορφή οργάνωσης των μεγάλων ιδιοκτησιών γης μέχρι τα τέλη του 12ου αι.
2. Γαιοκτητική χωροδεσποτεία που στηρίζονταν στην ιδιοκτησία γης κι όχι των χωρικών. Καθώς οι φεουδάρχες αδυνατούσαν να εκμεταλλευτούν την γη, βασισμένοι μόνο στην εργασία των υπηρετών τους, νοίκιαζαν τμήματα της σε δούλους ή ελεύθερους. Το μίσθωμα αποτελούσε μέρος της αγροτικής παραγωγής ή χρηματικό αντίτιμο. Σε αρκετές περιπτώσεις οι ενοικιαστές είχαν την επιπρόσθετη υποχρέωση της παροχής αγγαρείας. Η εκχώρηση βασίζονταν είτε στη σύναψη συμβολαίου, όπου ήταν διαδεδομένη η γραφή είτε βάσει εθιμικών διακανονισμών.
3. Βασίζονταν στην απόλυτη εξουσία και δικαιοδοσία του φεουδάρχη πάνω στους υποτελείς. Ο άρχοντας είχε τη δυνατότητα να κατάσχει χρήματα, ζώα ή εργασία από τους υποτελείς, κάτι που ισοδυναμούσε με λεηλασία. Η δυνατότητα αντίστασης ή εφαρμογής των νέων θεσμών τοπικής εκεχειρίας, ήταν σημαντικά περιορισμένη.

     ΦΕΟΥΔΑΡΧΙΚΗ ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΑ

      Στο εσωτερικό της αριστοκρατίας υπήρχαν δύο κύριες ομάδες. Την κορυφή της πυραμίδας αποτελούσαν οι ισχυρότεροι κοσμικοί και πνευματικοί άρχοντες, που κατείχαν τεράστιες χωροδεσποτείες και πλήθος αγροτικών κοινοτήτων. Η διοίκησή τους στηρίζονταν συνήθως στις υπηρεσίες των επιστατών, ενώ εκχωρούσαν μέρος της εξουσίας τους στους τοπικούς τοποτηρητές.

Τις χαμηλότερες βαθμίδες της αριστοκρατίας αποτελούσαν, οι μικρότεροι αριστοκράτες, οι ιππότες και οι κληρικοί, οι οποίοι διαχειρίζονταν άμεσα τη μικρή τους χωροδεσποτεία. Ωστόσο, η προσπάθεια μίμησης του τρόπου ζωής των ανώτερων αριστοκρατών, οδηγούσε στην προσπάθεια μεγιστοποίησης του κέρδους από τα αγροκτήματά τους.

Η πίεση των αρχόντων στις δυνάμεις παραγωγής,  λόγω της υιοθέτησης ενός καταναλωτικού τρόπου διαβίωσης, οδήγησε στην οικονομική ανάπτυξη των μεσαιωνικών κοινωνιών της Ευρώπης. Αναχώματα στην εντατική εκμετάλλευση αποτελούσαν αφενός οι τοπικοί εθιμικοί διακανονισμοί και αφετέρου ο κίνδυνος εξάντλησης του παραγωγικού δυναμικού. Η συνειδητοποίηση από την τάξη των αριστοκρατών,  πως η βελτίωση του τρόπου διαβίωσης των υποτελών συνεπάγονταν την ενδυνάμωση της χωροδεσποτικής εκμετάλλευσης, οδήγησε στην αύξηση του αγροτικού πληθυσμού ή στην άδεια ανάπτυξης των παραγωγικών ικανοτήτων των χωρικών, υπό μερική αυτονομία. Η κίνηση αυτή ωφέλησε ουσιαστικά την οικονομική ανάπτυξη.

Από τα χαρακτηριστικά του 11ου αι. αποτελούν: Η διεύρυνση του πεδίου δράσης μιας επιθετικής ιπποτικής αριστοκρατίας. Ο ραγδαίος πολλαπλασιασμός των μοναστικών κοινοτήτων, με στρατολογίες απ’ όλο το κοινωνικό φάσμα. Η αύξηση των χρηματικών συναλλαγών στην ύπαιθρο και η συνακόλουθη αποτίμηση γης και εργασίας σε χρήμα. Η εντατικοποίηση και ο πολλαπλασιασμός των τελών εισόδου στις χωροδεσποτείες, κάτι που με τη σειρά του καταδεικνύει την αύξηση του αριθμού των εμπόρων και των συναλλασσόμενων χωρικών. Τα προηγούμενα δείχνουν μια νέα φάση ανάπτυξης από τα τέλη του 11ου αι.

ΑΓΡΟΤΕΣ - ΑΝΑΠΤΥΞΗ

Βάση της Ανάπτυξης υπήρξε η αύξηση της γεωργικής παραγωγής, της οποίας καθοριστικός υπήρξε ο ρόλος αφενός του ευνοϊκότερου κλίματος για την καλλιέργεια, αφετέρου η δημογραφική ανάπτυξη που έλαβε χώρα τον 11ο και 12ο αι., διάστημα εδραίωσης της φεουδαρχίας. Τόσο η άνοδος της αγροτικής παραγωγής όσο και η δημογραφική ανάπτυξη, ωφελήθηκαν από την έκλειψη του θεσμού της δουλείας και από την κοινωνικά ενιαία πολιτική της άρχουσας τάξης πάνω στις κοινότητες των χωρικών, με επιπρόσθετο αποτέλεσμα την αύξηση του δείκτη γεννήσεων στις οικογένειες των πρώην δούλων. Στην εντατικοποίηση της παραγωγής συνέβαλε το γεγονός πως η πρώην δούλοι απόκτησαν το δικαίωμα να κρατούν μέρος της εργασίας τους.

Η εδραίωση της κληρονομικότητας των κλήρων, αποτέλεσε μια επίσης σημαντική αλλαγή για τους καλλιεργητές. Η μονοπυρηνική οικογένεια ώθησε τις νέες γενιές στη δημιουργία νέων    νοικοκυριών και στη μετακίνηση για εξεύρεση γης. Αυτό συνέβαλε σε νέο κατακερματισμό των κλήρων, τον οποίο βοήθησε ηεπέκταση της χρηματικής οικονομίας στην ύπαιθρο με απόρροια τη δημιουργία αγοράς γης, εφόσον η χρήση του χρήματος έδωσε ευκαιρίες πλουτισμού σε φεουδάρχες και εύπορους αγρότες.

Τον 12ο αι. εξαπλώθηκε η καλλιέργεια δημητριακών και σιτηρών σε βάρος παλαιότερων ειδών, αλλά και του ακαλλιέργητου εδάφους που χρησιμοποιούνταν για κυνήγι και κτηνοτροφία. Στη συγκεκριμένη στροφή συνέβαλε και η ώθηση των φεουδαρχών.

Επιπλέον, οι τεχνολογικές καινοτομίες στα εργαλεία και η βελτίωση των αγροτικών τεχνικών, υπήρξε εξίσου σημαντικός παράγοντας της οικονομικής ανάπτυξης. Ωστόσο, οδήγησε και στην εμφάνιση νέας κοινωνικής διαστρωμάτωσης στους πληθυσμούς των χωρικών του 12ου αι. Έτσι, από τη μια εμφανίστηκαν οι περισσότερο αναπτυγμένες περιοχές που χρησιμοποιούσαν νέα μέσα και αποτέλεσαν τις αναγνωρισμένες κοινότητες των χωριών που άρχισαν να αντιμετωπίζονται ευνοϊκότερα από τους φεουδάρχες. Από την άλλη, υπήρχαν οι φτωχότεροι χειρώνακτες αγρότες.

Εξάλλου, η υποχώρηση των αγγαρειών και η αύξηση της παραγωγής, επέτρεψε την εκχέρσωση δασών για την απόκτηση νέων εδαφών. Συνακόλουθα βελτιώθηκαν οι επικοινωνίες ανάμεσα σε απομονωμένες περιοχές, ενώ τα νέα καλλιεργήσιμα εδάφη και αύξηση της παραγωγής μείωσε τη θνησιμότητα λόγω σιτοδειών.  Αύξηση της φεουδαλικής προσόδου, επέτρεψε στην αριστοκρατία να μειώσει, τουλάχιστον προσωρινά, την οικονομική πίεση πάνω στα κατώτερα στρώματα.

Βέβαια, οι εξελίξεις είχαν αξιοσημείωτες διαφορές ανάλογα με τον τόπο. Στην Γαλλία νότια των Άλπεων, η τεχνολογική πρόοδος οδήγησε σε αναζωπύρωση ή και αύξηση των αγγαρειών τον 12ο αι. Ωστόσο η επέκταση της χρηματικής οικονομίας οδήγησε στην αντικατάσταση των αγγαρειών, είτε με την αγορά ποιοτικότερων προϊόντων, είτε, όπως στην Αγγλία, με την «πώληση» απαλλαγών.

Το χρήμα ελέγχονταν από τους άρχοντες. Όμως τα έσοδά τους δεν κάλυπταν τις ανάγκες τους, με συνέπεια να στραφούν στο μαζικό δανεισμό. Αρχικά κύριος δανειστής ήταν η Εκκλησία, αλλά λόγω της εκκλησιαστικής μεταρρύθμισης που ποινικοποιούσε τον τόκο σε συνάρτηση με τα οικονομικά προβλήματα που αντιμετώπιζαν πολλοί εκκλησιαστικοί άρχοντες, αντικαταστάθηκε από πιστωτές Εβραίους.

Παράλληλα σημειώθηκαν δύο σημαντικές εξελίξεις με σοβαρές συνέπειες στην κοινωνικο –οικονομική  οργάνωση της φεουδαρχίας: Η εμφάνιση των αστών πιστωτών από την χριστιανική κοινότητα και η παγίωση των χρεών της αριστοκρατίας, σαν συνέπεια του τρόπου ζωής τους.

Συγχρόνως, η εξάπλωση του χρήματος έφτασε ακόμα και στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, με αξιοσημείωτη παράμετρο την κυρίαρχη ηθική της φιλανθρωπίας. Το φαινόμενο της φιλανθρωπίας πήρε πιο ενεργητική μορφή με τη θεσμοθέτησή της και την κοινωνική αρωγή. Τμήμα των φεουδαλικών εσόδων, διοχετεύονταν υπέρ των απόρων για τη σωτηρία της ψυχής των ευεργετών.

Αυτοί που  ωφελήθηκαν περισσότερο από την επέκταση της χρηματικής οικονομίας ήταν όμως οιέμποροι και οι τεχνίτες των πόλεων. (

Ο ΑΣΤΙΚΟΣ ΧΩΡΟΣ. ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ & ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΟΡΓΑΝΩΣΗ

    Τον 12ο αι. η κυριαρχία της φεουδαρχίας και η ενδυνάμωση των χωροδεσποτών, ειδικά με την επενέργεια της «εσωτερικής ειρήνης», οδήγησε στην ανάπτυξη του εμπορίου, για την κάλυψη των καταναλωτικών αναγκών της υψηλής αριστοκρατίας. Αν και στο αρχικό στάδιο, το εμπόριο συνδέθηκε με την ύπαιθρο, η νέα άνθηση ανάδειξε τη σχέση του με τον αστικό χώρο. Η φεουδαρχική ισχύς αποτέλεσε αιτία αστικής ανάπτυξης, εφόσον οι πόλεις αποτέλεσαν λατρευτικά κέντρα και έδρα επισκοπικής εξουσίας ή μεγάλων μοναστηριακών κοινοτήτων, παράλληλα με την στρατιωτική τους σημασία, λόγω της παρουσίας του άρχοντα και του στρατού. Επίσης, στις αγορές των πόλεων, υπήρχαν τόσο προϊόντα της κοντινής υπαίθρου όσο και μακρινών περιοχών, χάρη στη δημιουργία εμπορικών δικτύων.

Η αποκεντρωμένη εξουσία της φεουδαρχίας, επέτρεψε σε διάφορες πόλεις απέκτησαν το ρόλο του τοπικού ηγεμόνα πάνω στην ύπαιθρο, με τον εκχρηματισμό να συμβάλει στον έλεγχο της αγροτικής οικονομίας. Συνάμα η αυξημένη σημασία των πόλεων και η ανάδειξή τους σε εμπορικά κέντρα, με κύριο ρόλο την προμήθεια αγαθών στους φεουδάρχες, αποτέλεσε παράγοντα ανοικοδόμησης και επέκτασης τους. Κατά συνέπεια η ανάπτυξη του οικοδομικού και κατασκευαστικού τομέα, δημιούργησε μια ομάδα ειδικευμένων τεχνιτών που πλαισίωσε την τάξη των εμπόρων.

Από τον 11ο αι., τα εργαστήρια των τεχνιτών επέκτειναν τις δραστηριότητές τους πέρα από την κάλυψη των αναγκών των αρχόντων και πουλούσαν το πλεόνασμα της παραγωγής τους και σε άλλους. Ενώ τον 12ο αι. η απεξάρτησή τους από την αποκλειστική υπηρεσία των φεουδαρχών, επέτρεψε την ανάδειξή τους σαν αυτόνομο κατασκευαστικό κλάδο

Ιδιαίτερη ανάπτυξη γνώρισαν η αμπελουργία και η υφαντουργία, λόγω της μεγάλης ζήτησης των προϊόντων τους από την αριστοκρατία. Ειδικότερα στην υφαντουργία εμφανίστηκαν διάφορες ειδικότητες και από σταδιακά συγκροτήθηκαν επαγγελματικές κοινότητες και συντεχνίες.

Παρόμοια πορεία αυτονόμησης από την φεουδαρχική έπαυλη και οργάνωση σε ομάδες, ακολούθησε και η τάξη των εμπόρων. Μάλιστα η έντονη παρουσία τους τον 12ο αι., θεωρήθηκε από αρκετούς σχολιαστές ως ανάδειξη νέου κοινωνικού «στρώματος», παράλληλα με τα τρία παραδοσιακά.

Οι αστικές κοινότητες, προήλθαν επίσης από την υπηρετική κοινότητα της έπαυλης. Ωστόσο, η οικονομική τους ανάπτυξη και η επέκταση προς τα αγροτικά περίχωρα, αποτέλεσαν παράγοντες σταδιακής αυτονόμησής τους. Μοναδική εξαίρεση που εξακολουθούσε να βρίσκεται άμεσα εξαρτημένη από το φεουδάρχη ήταν οι Εβραίοι αστοί, λόγω της εκμετάλλευσής τους μέσω της φορολόγησης.

Σημαντική παράμετρο, αποτελεί η στενή σύνδεση πόλης και υπαίθρου. Η δεύτερη συνέβαλε στην αστική ανάπτυξη τόσο με το πλεόνασμα της αγροτικής παραγωγής όσο και με την μετανάστευση, οδηγώντας στη δημογραφική ανάπτυξη των πόλεων.

Στην αστική κοινωνική διαστρωμάτωση, επικεφαλής βρίσκονταν οι πατρίκιοι, που απόκτησαν σημαντική περιουσία από την πώληση αγαθών και υπηρεσιών στους φεουδάρχες. Επίσης λειτουργούσαν σαν τοποτηρητές των τελευταίων, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις κατείχαν το προνόμιο της φοροαπαλλαγής. Την δεύτερη κατηγορία αποτελούσαν οι πληβείοι, προερχόμενοι από τους τεχνίτες και τους μικροέμπορους. Ωστόσο, όταν οι πατρίκιοι επιχείρησαν να διεκδικήσουν την πολιτική τους ανεξαρτησία- φαινόμενο αισθητό τον 12ο αι. με την συσπείρωση οικογενειών πατρικίων και τεχνιτών απέναντι στους ιππότες – ήρθαν σε αντιπαράθεση με την φεουδαρχική αριστοκρατία, δίχως όμως να επέλθει μετωπική σύγκρουση. Οι φεουδάρχες αν και συναίνεσαν σε κάποιο βαθμό αυτοδιοίκησης των πόλεων, διατήρησαν τον ηγεμονικό ρόλο τους. Επιπλέον οι πατρίκιοι δεν είχαν τη δύναμη να συγκρουστούν με τους φεουδάρχες, ενώ η αμφίπλευρη μέριμνα διαφύλαξης της κοινής ειρήνης, φαίνεται πως λειτουργούσε δεσμευτικά

Επιπτώσεις της αστικής ανάπτυξης του 12ου αι., γνώρισε και η φεουδαλική εκμετάλλευση της γης όπως και οι καλλιεργητές της. Στο εξής δίπλα στην ηγεμονία του τοπικού άρχοντα προστέθηκε κι αυτή των αστών. Επιπρόσθετα, η ανάδειξη των πόλεων ως κέντρων της χρηματικής οικονομίας αλλά και ως πιστωτών τόσο των μεγάλων φεουδαρχών όσο και των αγροτών της γειτονικής υπαίθρου, αποτέλεσε βασική εξέλιξη. Η επέκταση της χρηματικής οικονομίας στην ύπαιθρο ξεκίνησε από τους φεουδάρχες αλλά προωθήθηκε ακόμα περισσότερο από τους αστούς εμπόρους, οδηγώντας τις ευρωπαϊκές οικονομίες σε νέα φάση ανάπτυξης, από τα τέλη του 12ου αι. Συνάμα μέσω της τοκογλυφικής δραστηριότητας δημιούργησε νέες σχέσεις εξάρτησης των χωρικών από τους εμπόρους, γεγονός που οδήγησε στην καταδίκη του φαινόμενου από την Εκκλησία. Την συγκεκριμένη περίοδο η αγροτική οικονομία αρχίζει να περνά σε αστικό έλεγχο. Η παρουσία των αστών θα επιφέρει ανακατατάξεις στο φεουδαλικό σύστημα και ταυτόχρονα θα εμφανιστούν νέα πεδία κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών ανταγωνισμών.

  ΟΙ ΑΓΡΟΤΕΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ

 Η ΑΦΕΤΗΡΙΑΚΗ ΠΕΡΙΟΔΟΣ ΤΟΥ ΟΨΙΜΟΥ ΜΕΣΑΙΩΝΑ (11ος-13ος)

Οι ιστορικοί εκτιμούν τον όψιμο Μεσαίωνα ως ευνοϊκή περίοδο για τους αγρότες.

Ο Αυστριακός A. Dopssch:Οι άρχουσες τάξεις οικοδομούν χρησιμοποιούν την αγροτική τάξη ως βάση της οικονομίας.

Η οικονομική ενδυνάμωση των χωροδεσποτών, κατέστησε ικανή την δημιουργία του αυλικού πολιτισμού

Η μεγάλη πλειοψηφία του πληθυσμού εξακολουθούσε να είναι ποικιλοτρόπως εξαρτημένη από πνευματική και κοσμική εξουσία.

Από την αυγή του 11ου αι. η δυτικοευρωπαϊκή πολιτισμική ενότητα αποτελεί γεγονός, χάρη στην κοινή πολιτισμική, πνευματική και πολιτική κληρονομιά.

Στοιχεία της πολυεπίπεδης ενότητας αποτελούν: Η χριστιανική πίστη, η επεκτεινόμενη εκκλησιαστική ιεραρχία, η αρχαία κληρονομιά στην παιδεία, οι παραδεδομένες μορφές δικαίου και συντάγματος.

ΚΑΡΛΟΜΑΓΝΟΣ

Επιπρόσθετα, κοινό τόπο αποτελούσαν ο τιμαριωτισμός, η χωροδεσποτεία και η αριστοκρατία, ήδη από την εποχή των Καρολιδών.

Στον αγροτικό τομέα στοιχεία ενότητας αποτελούσαν, οι όμοιες μορφές εξάρτησης, όπως και οι μορφές ζωής και καθημερινές συνήθειες των χωρικών.

Από τα μέσα του 11ου αι. αρχίζει να διακρίνεται μια κοινωνική πραγματικότητα, της οποίας η νέα ταξική διαστρωμάτωση διακρίνονταν από την καταγωγή και τη λειτουργία. Τις νομικές τάξεις αποτελούσαν, οι ιππότες, οι αγρότες και οι αστοί.

Στο εσωτερικό της αγροτικής τάξης είχε επέλθει κοινωνική και νομική ομογενοποίηση, στα χωροδεσποτικά πλαίσια. Στους πρώην δούλους χορηγούνταν υποστατικά από το έδαφος των οποίων ήταν εξαρτημένοι, αλλά διέφεραν ελάχιστα από τους πρώην ελεύθερους χωρικούς, οι οποίοι είχαν καταστεί εξαρτημένοι από τους χωροδεσπότες. Αυτές οι δύο ομάδες συγκρότησαν την υποτελή αγροτική τάξη, ενώ παράλληλα εξαλείφθηκε ο αρχαίος θεσμός της δουλείας. Η αγροτική και η ιπποτική τάξη αποτέλεσαν τις δύο βασικές κοινωνικές ομάδες της υπαίθρου κατά τον Όψιμο Μεσαίωνα. Το σύστημα σταδιακά, εξαπλώθηκε και στις γειτονικές χώρες του Καρολίγγειου κράτους.

Οι γεωγραφικοί και περιβαντολογικοί παράγοντες εξακολουθούσαν να παίζουν σημαντικό ρόλο στις κοινωνίες της υπαίθρου και να επηρεάζουν την αγροτική οικονομία. Ειδικότερα, υπήρχαν τρεις βασικές γεωγραφικές ζώνες, η παράκτια όπου ασκούνταν κυρίως η κτηνοτροφία, η ορεινή που κυριαρχούσαν τα δάση και τα λιβάδια, ενώ υπήρχε περιορισμένη καλλιέργεια σιτηρών και τέλος, η ενδοχώρα όπου υπήρχαν μεγάλες καλλιεργούμενες εκτάσεις.

Ο διαχωρισμός αναφορικά με τους αγρότες περιλάμβανε τέσσερις ζώνες. Τη μεσογειακή, όπου ευδοκιμούσε η αμπελουργία, η οπωροκαλλιέργεια και οι καρποί των Νότιων Χωρών, η κεντρική ζώνη στην Βορειοδυτική Ευρώπη με την κτηνοτροφία και την καλλιέργεια σιτηρών που επηρέασε την οικονομία, την ανατολικοευρωπαϊκή, όπου η καλλιέργεια σιτηρών κέρδιζε διαρκώς έδαφος, και το Βορρά, που βασίζονταν στην κτηνοτροφία. Εξάλλου, ήταν εμφανής η ανισομέρεια στην οικονομική ανάπτυξη των επιμέρους περιοχών.

Ωστόσο, από τον 11ο έως τον 13ο αι. έλαβε χώρα μεγάλη κοινωνική, οικονομική και πολιτισμική ανάπτυξη στο σύνολο της Ευρώπης. Πιο εμφανείς ήταν η οικοδόμηση της υπαίθρου και η δημογραφική αύξηση.  Βέβαια, μεγαλύτερη εξέλιξη γνώρισε η Βορειοδυτική και η Κεντρική Ευρώπη, στις οποίες μετατοπίστηκε το κέντρο βάρους της οικονομίας από την μεσογειακή ζώνη. Η προαναφερθείσα δημογραφική αύξηση αποτέλεσε παράγοντα μετανάστευσης με συνακόλουθα αποτελέσματα την  εκχέρσωση και την οικοδόμηση – διαμόρφωση της υπαίθρου, αλλάζοντας ριζικά το την μορφή της Ευρώπης.

Τον 12ο η αριστοκρατία, η εκκλησία και οι γαιοκτήμονες ενθαρρύνουν τον εποικισμό παραχωρώντας ευνοϊκά δικαιώματα.

Από τον 10ο αι. που σταμάτησαν οι εισβολές άρχισε να επεκτείνεται η επιρροή και η κυριαρχία της Ευρώπης.

Επέκταση και οικονομική άνοδος ευνοήθηκαν από τις τεχνολογικές καινοτομίες κι από την οικονομική πρόοδο.

Η τριζωνική οικονομία και η επέκταση καλλιέργειας σιτηρών αποτέλεσαν τους κύριους παράγοντες οικονομικής προόδου. Στον 13ο αι. οι λιμοί εξαφανιστήκαν.

Οι ανάπτυξη των πόλεων άλλαξε τις φεουδαλικές κοινωνίες και τη ζωή των αγροτών, ενώ επήλθε ένας καταμερισμός στην εργασία. Ωστόσο η Ευρώπη παράμενε αγροτική

Οι αστική ανάπτυξη επηρέασε τη χωροδεσποτεία, διαλύοντας το σύστημα των επαύλεων. Ακολούθησαν νέες χωροδεσποτικές δομές με πιο ελαστικές μορφές εκχώρησης γης. Η νομισματική οικονομία και το εμπόριο κατάστρεψε την αυτονομία των επαύλεων, αλλά συνάμα εφοδίασε την ύπαιθρο με ποικιλία βιοτεχνικών αγαθών. Παράλληλα περιορίστηκε η προσωπική οικονομία των επαύλεων και οι αγγαρείες αντικαταστάθηκαν κυρίως με φόρους χρηματικούς ή σε είδος

Η έλλειψη ελευθερίας αντικαταστάθηκε από φόρους κι υπηρεσίες. Ενώ το σύστημα των επαύλεων αντικατάστησε το χωριό.

Γενικότερα η νομική και οικονομική θέση των υποτελών βελτιώθηκε λόγω της αστικής επίδρασης. Όμως η βελτίωση αφορούσε κυρίως τα ανώτερα αγροτικά στρώματα. Αντίθετα τα κατώτερα στρώματα ευνοήθηκαν λιγότερο και το επίπεδο της πλειοψηφίας παρέμενε εξαιρετικά χαμηλό.

ΠΗΓΕΣ

1. Rosener W., Οι αγρότες στην Ευρώπη, Εκδ. Ελληνικά Γράμματα, μτφρ. Δημητρούκας Ι., Αθήνα 1999
2. Γαγανάκης Κ, Κοινωνική και Οικονομική Ιστορία της Ευρώπης, Εκδ. ΕΑΠ, Πάτρα 1999
3. Bloch M, Η φεουδαλική κοινωνία. Η διαμόρφωση των σχέσεων εξάρτησης, οι τάξεις και η διακυβέρνηση των ανθρώπων, Εκδ. Κάλβος, μτφρ. Μπάμπ